نشريه ارمغان ملي

ارمغان: مسیر آزادی بیان را در اداره مؤقت، انتقالی و انتخابی چگونه ارزیابی می کنید؟

خلوتگر: به صورت فشرده میتوانم بگویم وقتیکه اداره مؤقت آمد، آزادی بیان به خبرنگاران و در مجموع به مردم و به نسلی که سی سال جنگ را پشت سر گذاشته بودند یک موضوع نو و بسیار جالب بود و اینکه آنرا چه قسم تجربه کنند برای بسیاری ها احساس میشد که جدید بود در دوره انتقالی سهولت های به میان آمد، سهولت های قانونی و با توجه به اینکه در رأس وزارت خانه های مربوط مطبوعات افرادی بودند که آزادی بیان را تشویق میکردند و آن را رشد میدادند ما شاهد نسجگیری آزادی بیان به مفهوم واقعی آن بودیم، حتی یکی از وزرای مربوط در میان خبرنگاران واضحاً اعلان کرد که آنها تخته مشق هستند تا خبرنگاران بتوانند آزادی بیان را بالای آنها تجربه کنند، من فکر میکنم که دوره انتقالی یک دوره شگوفایی بود. به خاطر رفتن به طرف آزادی بیان سهولت هایی از طرف جامعه جهانی ادعا که میکردند در افغانستان مردمسالاری و دموکراسی را می آورند نیز بود و طبعاً این سهولت ها بالای افرادی که در رأس دولت افغانستان قرار داشتند اثر گذاشته بود و این سبب شده بود که مردم بتوانند به خوبی به طرف آزادی بیان گام بگذارند.

در انتخابات ریاست جمهوری بعد از آنکه مشکلی به وجود آمد و آن مشکل در رنگ های تقلبی بود، آهسته، آهسته ما متوجه شدیم که محدودیت هایی بر آزادی بیان وضع میشود و این محدودیت ها بیشتر از طرف دولت بود. در پهلوی آن خراب شدن وضع امنیتی نیز زمینۀ بود برای محدود شدن و محدود تر کردن آزادی بیان، این مسأله ادامه داشت تا آنکه ما شاهد انتخابات پارلمانی در افغانستان بودیم، زمانیکه انتخابات پارلمانی انجام شد و افغانستان دارای یک پارلمان شد، از اینکه انتقاد هایی به آدرس پارلمان موجود بود و بیشتر انتقاد از طریق رسانه ها صورت میگرفت لذا دولت کوشش نمود آزادی بیان را از آنچه بود محدود تر سازد. ما شاهد آن هستیم که بسی از رسانه ها بسته شدند، به خصوص رسانه های چاپی و آن دفاع و حمایتی را که از طرف دولت و بخصوص بخش اجرائی دولت یعنی حکومت صورت میگرفت دیگر ما شاهد آن نبودیم: وقتیکه کابینه جدید به پارلمان معرفی شد ما دیدیم که این محدودیت ها بیشتر شد در پهلوی قوه اجرائیه یعنی حکومت این محدودیت ها از طرف قوه مقننه نیز وضع شد. زمانیکه قانون رسانه ها به  پارلمان افغانستان راجع شد در نخستین مسوده از طرف مجلس عوام یا ولسی جرگه تغییراتی وارد شد که این تغییرات عرصه را برای آزادی بیان تنگتر میساخت بالاخره به اثر تلاش طرفداران آزادی بیان تغییراتی در مسوده قانون رسانه ها وارد شد، قانون رسانه ها از طرف مجلس عوام یا ولسی جرگه به تصویب رسید و به مشرانو جرگه رفت، در مشرانو جرگه یا مجلس اعیان نیز ما به و ضاحت میتوانیم ببینیم که آنها نیز محدودیت هایی را وضع کردند. اگر به صورت کل بررسی کنیم، ما در دوره حکومت مؤقت کم تجربه بودیم، آزادی بیان را در آن دوره نمیتوانیم به وضوح ببینیم، در حکومت انتقالی هم جامعه جهانی و هم دولت افغانستان توانستند  زمینه های آزادی بیان را در حدی که توقع داشتیم ایجاد کنند ولی در دوره انتخابی بعد از انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی ما شاهد محدودیت هایی بر آزادی بیان بودیم.

ارمغان: هر قدر با تجربه می شویم باید آزادی بیان قوی تر و نهادینه تر شود، در حالیکه هر قدر زمان بیشتر میگذرد و تجربه ما زیاد تر میشود مطابق اظهارات شما همانقدر فضای آزادی بیان مکدر تر می شود، چرا چنین است؟

خلوتگر: به نظر من دو دلیل در این مسأله نهفته است اول اینکه هیچکس از سردمداران افغانی و چه بیرون از افغانستان که در حمایت از افغانستان از طریق مجامع بین المللی قرار دارند چنین تصور نمی کردند که جامعه خبرنگاری و آزادی بیان به این سرعت رشد نماید. در پهلوی آن هیچکس متوجه این مسأله نبود که جامعۀ جهانی و دولت افغانستان از آن شعار ها و وعده هایی که داده بود به این اندازه عقب بیفتد و نتواند شعار های خود را عملی سازد. این دو مسأله باعث شد که انتقاد بالای دولت و جامعه بین المللی که افغانستان را حمایت مینمود صورت گیرد چنانچه حمایت کننده های بزرگ و حتی حمایت کننده های کوچک تحت انتقاد قرار گرفتند. این مسأله باعث شد که کشورهای کمک کننده با توجه به انتقاداتی که در سطح ملی در افغانستان به وجود آمد در کشور های خود نیز تحت انتقاد قرار گیرند، این باعث شد که آنان فشار وارد کنند بر دولت افغانستان و دولت افغانستان خلل هایی وارد کند در قسمت آزادی بیان و مطبوعات.

ارمغان: چه فکر می کنید آزادی بیان به اثر فشار های خارجی کم شده؟

خلوتگر: احساس شخصی من اینست کشور هایی که یک وقت بخاطر آزادی بیان از خود فعالیت و ابتکاراتی نشان میدادند فعلاً از آن ابتکارات و از آن فعالیت ها ما چیزی  نمی بینیم. و این در ذهن ما طوری القا میکند که آنها نه تنها فشار نمی آورند که آزادی بیان رشد کند بلکه شاید فشار بیاورند که آزادی بیان به عقب برگردد.

ارمغان: بعضی  ها فکر میکنند که در جامعه تابو ها وجود دارد یعنی انتقاد مجاز است مگر نه به بعضی افراد و بعضی جناح ها، و آزادی بیان را نیز به این معنی میفهمند که انتقاد از طرف مقابل هر جناح به مفهوم آزادی بیان برای آن طرف، شما چه فکر میکنید؟

خلوتگر: خراب شدن وضع امنیتی در محدودیت آزادی بیان و عدم رشد رسانه ها تأثیر خود را داشت، دسترسی خبرنگاران به معلومات چه از طرف دولت و چه از طرف جناح مخالف کمتر شد و این تأثیر عمده داشت تا رسانه ها از رشدی که باید میکردند باز بمانند.

موجودیت قدرتمندان محلی در محلات و گاهی در شهر ها باعث آن میشود که تیرهای انتقاد به طرف کسانی باشد که کمترین قدرت را دارند، چنین مشکلاتی وجود دارد. اگر ولایات افغانستان را مد نظر گیریم شاید هیچ خبرنگاری نتواند که یکی از قدرتمندان محلی را به باد انتقاد بگیرد و کسانی که قدرت بالفعل ندارند از طرف خبرنگاران مورد انتقاد قرار میگیرند.

ارمغان: بعضی ها میگویند که آزادی بیان یک پدیده وارداتی است که با عنعنات و فرهنگ افغانی توافق ندارد و به همین ارتباط فشار هایی از پارلمان و حلقات بالایی رهبری دولت برعلیه آزادی بیان وارد شده، شما در این زمینه چه فکر میکنید؟

خلوتگر: مقوله آزادی بیان به نظر من بسیار وسیع است. به شرق یا غرب محدود نمیشود، اگر فرهنگ افغانستان را قبل و بعد از اسلام مطالعه کنیم. در فرهنگ قبل از اسلام تعدادی بوده که آزادی بیان را مطرح کرده و به خاطر آزادی بیان حتی تعدادی از جان خود گذشته و بعد از اسلام بسی احادیثی وجود دارد که از آزادی بیان دفاع میشود، مثلاً این مسأله که بهترین عبادت گفتن حقیقت در برابر پادشاه جابر است. من به صفت کسی که در بخش رسانه ها کارمیکنم به این باور نیستم که آزادی بیان در کل یک موضوع وارداتی در افغانستان باشد. موجودیت فکاهیات و مزاح هایی که بین مردم است و تمامش در انتقاد از سلاطین روزگار بوده این مسأله را میرساند که مردم اگر چه آزادی بیان نداشته ولی این آرزو را داشته اند که آزادی بیان داشته باشند و آنرا به نحوی در قالب فکاهیات و طنزهایی که بین مردم وجود داشته بیان کرده اند. ولی کارهایی صورت گرفته از بیرون به خاطر رشد آزادی بیان از آن هیچکس چشم پوشی کرده نمی تواند اما ما اگر منتظر زمان باشیم که فرا برسد و توجیهه نماید آزادی بیان را، شاید آن زمان هیچگاه فرا نرسد.

ارمغان: در فضایی که آزادی بیان در اعوجاج و پارادوکس قرار دارد یعنی عدۀ طرفدار آن و عدۀ آن را ابرای خود خطر میدانند چه باید کرد تا فضای آزادی بیان نهادینه شود؟

خلوتگر: به نظر من باید فضای اعتماد میان مردم و سردمداران و دولتمردان به وجود آید، مردم به آنها اعتماد کنند و طبعاً اعتماد مردم بالای کسانیکه دولتمدار است با خدمت حاصل میشود و سردمداران و دولتمردان هم باید به مردم اعتماد کنند که طبعاً رسانه ها هم جزئی از مردم است. هرگاه ما بتوانیم این اعتماد را به دست بیاوریم و ترسی که دولت، به خصوص حکومت از رسانه ها دارد از اینکه همیشه رسانه ها دولت را به باد انتقاد میگیرند. اگر آنان واقعاً خدمت کنند این ترس از بین میرود و اعتماد به وجود می آید.