نشريه ارمغان ملي

شماره 45 سال پنچم 6 جوزای 1388 —- 27 می 2009

دغه اقتصادي بحران تر نورو آفتو کم ندی . کله کله هغه د يوه ګرداب سره مقايسه کيږي .کله کله هغه د اورغورځونکي غره څخه رابهيدلي اور ،کله کله د زلزلې … او بيا کله کله د يوه داسي طوفان سره مقايسه کيږي ،چه پر ګرده دنيا راګرزي . د هغه څه څخه چه په اول سر کښي يوه افريقايي فکر کاوه ،دوي به ځني خلاص سي . ځکه چه د افريقا لويه وچه د Wallstreetاو د هغه د مقرراتو څخه ډيره ليري ده ،اوددې خاطره د کاميرون د ماليې وزير اسيمي مينيې په اکتوبر کښي ويلي وه ،«د اقتصادي بحران بادبه زموږ د سرو څخه ډير ليري تير سي . ځکه چه زموږ بانکونه د نړۍ په غټ کاروبار کښي شامل ندي . موږ په يوه ډيره کوچنۍ اقتصادي نړۍ کښي ژوند کوو،او په نيويارک او لندن کي سرمايه ګذارۍ نه کوو. » په افريقا کښي بانکونه د خپلو مشتريانو سره معاملې لري ،او ډير لږ د خارج په اقتصادي معاملو کښي برخه اخلي . د همدې کبله اقتصادي بحران په اول سر کښي پر افريقا باندي لږ اثر وکۍ . خوکه موږ بيا هم د موضوع پر تير انځور باندي پاته سو،نو معلومه ده چه په بحرو کي تر زلزلو وروسته طوفانونه رامنځته کيږي . ځکه نو لکه څنکه چه دOEDC يا د اقتصادي ګډي همکارۍ او پراختيا سازمان لږ دمخه اعلان وکۍ ،چه افريقا به په (2009) کال کښي د ډير سخت اقتصادي بحران سره مخامخ سي . د افريقا غير خالص محصولات به په (2009) کال کي نيمايي ته راورسيږي ،او يوازي په (2010) کال کښي به بيرته يو څه سم سي . نايجريا د مثال په ډول د خرابو وختو دپاره ځان آماده کوي . د هغه د ماليې وزير منصور مختار وايي ، «که په صنعتي هيوادو کښي اقتصادي وده د رکود سره مخامخ سي ،نو بيا زموږ محصولاتو ته تقاضأ هم کميږي ،زموږ صادرات به کم سي ،او پدې وسيله زموږ دولتي عايدات هم.» د نايجريا (80) فيصده عايدات د تيلو د خرڅلاو څخه پوره کيږي ،خو د اقتصادي بحران پر وخت تيل هم لږ مصرفيږي . د تيلو بيه د تير دوبي راهيسي (70) فيصده راکمه سوې ده . او دا پدې معنی چه د نايجريا ددولت بودجې ته څو مليارډه ډالره کمي لويږي . خارجي سرمايه ګذارانو په نايجريا کښي هم خپلي پروژې بندي کړي دي . بانکونه د احتياط څخه کار اخلي او پدې وسيله د پرمختيايي هيوادولکه نايجريا دپاره مشکله کيږي ،چه قرضې پلاس راوړي . د خرابو اټکلونو له کبله د نايجريا د بانکونو سهمونه هم رالويدلي دي ،او نايجريايي پيسی Niara هم خپل ارزښت د لاسه ورکړی دی ،چه هر نايجريايي د هغه څخه متضرر کيږي . د مثال په ډول ابراهيم چه د مستعملو موټرانو معامله کوي ، د بينين د کونټوناو په بندر کښي په خارجي اسعارو موټران رانيسي ،او بيا يې بيرته په نايجريا کښی په نايجريايي پيسو خرڅوي . نايجريا هم لکه اروپا کوښښ کوي ، اقتصاد ته رونق ورکي ،او خپل هيواد د اقتصادي بحران د ډيرو بدو عواقبو څخه وساتي . د اوپيک هيوادو چه نايجريا يې هم غړی دی ،په تيرو مياشتو کي فيصله وکړه ،چه د تيلو توليد نيمايي ته را کم کي ،تر څو د تيلو بيي بيرته لوړي سي . خو تر اوسه پوري لا دغه کار تأثير ندی کړی . هغه افريقاييان چه په خارج کښي ژوند کوي ،په افريقا کښي خپلو خپلوانو ته د پيسو د ليږلو د لاري هم د فقر او غربت سره مبارزه کوي . مثلأ سنيګال ته ددغه هيواد مهاجرو په تير کال کښي (850) مليونه ايرو استولي دي . خو بين امللي وجهي صندوق ‌‌‌‌‌‌ IWF بيا هم د سنيګال دپاره اقتصادي حالت خراب ويني ،او اټکل کوي چه د خارج څخه د پيسو په ورليږلو کښي به کموالی راسي ،او نيمايي ته به راورسيږي . ځکه چه نيمايي مهاجرين به په صنعتي هيوادو کښي د اقتصادي بحران له کبله خپل کارونه د لاسه ورکي . پدې ډول د خارج څخه لږ پيسو ليږل، لږ دولتي عايدات ،لږ سرمايه ګذارۍ،او لوړ انفلاسيون به نه يوازي سنيګال ،بلکه ډير نور افريقايي هيوادونه د اقتصادي رکود سره مخامخ کي ، او داچه افريقا د بين امللي وجهي صندوق iwfڅخه ډيري لږ يا هيڅ پيسې پلاس نه راوړي ،نو به افريقا نور هم د اقتصادي بحران د اغيزو سره مخامخ سي.

شماره 37/یکشنبه 7 میزان 1387 مطابق 28 سپتامبر 2008

سازمان شفافیت بین المللی درتازه ترین گزارشش پیرامون افغانستان می گوید، هرگاه به گفته مقامات افغانستان اتکا کنیم صدها کیلومترخیابان و صدها مکتب ساخته شده است.شبکه آبرسانی وبرق پیشرفت کرده اند، درحالی که واقعیت چنین نیست.

سازمان شفافيت بين المللى همه ساله گزارش تحقيقى را به نشر مي رساند و در آن کشورهای جهان را از جهات مختلف اعم از اختناق دولت و اختلاس و ارتشاء تحت ذره بين خويش قرار ميدهد۰

بعد از معاهدهء پيترزبرگ آلمان، وآغازکمک های مالی بین المللی  برای اعمار يك افغانستان سالم و پياده كردن برنامه هاى باز سازى با تقويهء پولهاى بين المللى، حالا ديگر كشورهاى پول دهنده پاى خود را به تدريج پس کشیده مي روند۰

طبق ارقام نو و تأييد دوكتور ميرمحمد امين فرهنگ وزير اقتصاد افغانستان از جمله (۱۳) میليارد يا بعباره ديگر (۱۳۰۰۰) میليون دالرى كه جامعه بين المللى از سال (۲۰۰۲) تا حال براى افغانستان پرداخته است، (۸) میليارد آن بمصرف رسانيده شده است۰

اگر از گزارشهاى مقامات رسمى حركت كنيم، صدها كيلومترخیابان هاى نو، صدها مكتب نو با حدود ۵ میليون طفل مكتب رو، شامل عدهء زيادى دختران، اعمار و مرمت شبكه هاى آب و برق رسانى و صحى ازجمله كارهاى مهمي است كه در كشور جنگ زده انجام شده است۰

 واقعيتها و جوانب تاريك كشور:

اقتصاد افغانستان روز بروز به ركود و نابسامانيها  سير نزولى خود را مي پيمايد۰ مهمترين اقلام استهلاكى از خارج وارد مي شوند، از قبيل برنج و روغن و سمنت و برق و ادويه. البته كه وجود حدود  (…)  “ان۰جى۰او” یا سازمانهاى كمكى غير دولتى، نماى پايتخت چند میليونى كشور آسياى مركزى را تغيير داده است، يك جامعهء خطرناك دو قطبی، یک طرف جمع  كوچك ثروتمندان وجانب دیگراکثریت بزرگ بينوايان، يكى غرق در پول و ديگرى در تلاش بدست آوردن قوت لايموت، يكى در اشباع داشتن و ديگرى با دست هاى خالى و در حال گدايى به وجود آمده است.

میلياردها دالرازافغانستان خارج می شود:

امين فرهنگ خود مي گويد: پول به كشور سرازير مي شود، اما ما نمي دانيم چسان بمصرف می رسد، ما كنترولى روى آن نداريم۰

در حاليكه پارلمان ازين وضع شكايت دارد، حكومت در تلاش پيداكردن طرقى براى كنترول امداد پولى خارج برآمده است۰رييس شعبهء آلمان”ترانسپارينسى اينترنيشنل” سازمان شفافيت بين المللى آلمان ،  بروكس در برلين گفت: با ترتيب صورت حسابات در ست مي توان اعتماد را خلق كرد۰ يك  واقعیت آشکار است که ، مشاورين بين المللى در وزارت خانه هاى افغانستان سالانه تا (۵۰۰۰۰۰) دالر معاش مي گيرند، در حالي كه معاش يك مأمور دولت طور او سط فقط  (۴۰) دالر در ماه مي باشد.

 ژان مازوريل مدیر بانك جهانى در كابل در قبال اين نا بسامانيها عقيده دارد، بايد كمكهاى انكشافى را در افغانستان اصلاح كرد و جاويد لودين سخنگوی پیشین و رييس دارالإنشاى آقاى كرزى اعتراف مي كند، در (۴) سال اول زياد اسراف رخداده است…Ÿ 

جناب پوهاند دوکتور غلام جیلانی عارض از آن شخصیت های علمی کشور میباشد که با تألیفات و تحقیقات ارزشمندی چون اقلیم حیاتی افغانستان، جغرا فیای فزیکی، جغرافیای شهری، خاک شناسی، شاهراه های افغانستان، آب های معدنی و تحت الارضی افغانستان، محیط زیست و اقلیم افغانستان، مشکلات مسکن در افغانستان و غیره نقش بزرگی را در معرفی شرایط جغرافیایی و مسایل محیطی و بشری کشور ایفا نموده اند. با توجه به وسعت معلومات ایشان در این زمینه ها نظریات شان را در زمینه جهات اساسی و ضروری مصرف پولهایی که در کنفرانس پاریس به افغانستان اختصاص یافته جویا شدم که در ذیل توجه خوانندگان عزیز را به آن جلب میکنم:

ارمغان: اولویت های مصرف پولهایی که در کنفرانس پاریس به افغانستان کمک شده کدامهاست؟

استاد عارض: دونر هایی که به افغانستان پول میدهند باید بخش اکادمیک آن واضح باشد. ما در بخش اکادمیک دو مرجع به خصوص داریم که یکی وزارت معارف و دیگری وزارت تحصیلات عالی میباشد که هر کدام از خود مراکز تحقیقی علیحده دارد. من ضرور میدانم که یک بخش از این پول به مراکز تحقیقی و تتبعاتی تشخیص داده شود. این موترهای بسیار لوکس و این ادارات بسیار مفشن به کشوری می زیبد که خودش تولید کننده آن باشد. من یک وقتی به هند رفتم، در آنجا آنها از تمام وسایل دست داشته خود استفاده میکردند، آنها میگفتند ما باید به این  موتر و فرنیچر کفایت کاری پیدا کنیم در حالیکه ما نه مولد آن هستیم و نه تولید کننده آن هستیم اما از آن طوری استفاده میکنیم که برای ما استفاده لوکس میباشد. من پیشنهاد میکنم که توجه نمایند و این ادارات لوکس را به ادارات ملی مبدل سازند نه اینکه موترهای شیشه سیاه باشد و موتر های لندکروزر سال باشد این چیز ها درد این وطن را دوا نمیکند.

کوشش شود که که زراعت افغانستان از حالت موجوده برآید، یک وقتی ما و شما صادر کننده گوشت، گوسفند و مواد زراعتی به کشور های همسایه بودیم اما حالا اگر کشور های همسایه این مواد را به ما روان نکنند قیمت آرد را ببینید که به کجا رسیده که مردم حتی توان خرید آنرا ندارند.

ارمغان: پس چه باید کرد؟

استاد عارض: در این جا ماباید توجه به بند و انهار کنیم، توجه به انکشاف برق آبی کنیم، توجه به این کنیم که ما از دریا های خود حد اعظمی استفاده کنیم.

ارمغان: این ریزرف ها را شما در کدام قسمت های افغانستان مطالعه میکنید؟

استاد عارض: من این ریزرف ها را در تمام افغانستان در دو جهت موجود میبینم. اول اینکه افغانستان کشوریست که سرآب منطقه است دریای آمو، دریای هریرود، دریای کابل، دریای مرغاب که سرآب تمام آنها افغانستان است اما متأسفانه ما از آب این دریا ها طور کافی استفاده کرده نمیتوانیم. یک مثال عجیب عرض کنم منبع آب هریرود تقریباً نود و پنج فیصد در خاک افغانستان است اما قرار داد آب هریرود را کشور ایران با ترکمنستان می بندد در حالیکه باید افغانستان این قرار داد را با ترکمنستان ببندد، یا مسأله آب هلمند را فکر کنید، ما از آب هلمند حد اعظمی استفاده کرده نمیتوانیم اما اگر در آنطرف در هامون سیستان بروید پنج چاه بزرگ عمیقی که به ظرفیت میلیارد ها متر مکعب آب میشود حفر شده آب هلمند آنجا ذخیره میشود و از آنجا بطرف زابل و حتی قرار است که بطرف بلوچستان انتقال داده شود در حالیکه حق حاکمیت آب هلمند را خود افغانستان دارد، حق حاکمیت دریای کابل را خود افغانستان دارد، حق حاکمیت دریای آمو را پنجاه فیصد خود افغانستان دارد و ما از این آب ها در زراعت خود استفاده کرده نمیتوانیم.

ارمغان: چه پیشنهاد دارید که چه اقدام باید در این زمینه صورت گیرد؟

استاد عارض: پیشنهاد من اینست که استحکام بند های آبی در مسیر دریای هلمند، در مسیر دریای آمو، در مسیر دریای هریرود و در مسیر دریای کابل احداث شود و جریان دریاهای ما طور مار پیچ عیار شود که ساحه زیاد را جریان دریا بگیرد که رطوبت را حفظ میکند و در داخل افغانستان باید ذخیره های آب گردان و بند آبی باید وجود داشته باشد که مملکت از این حالت موجود نجات پیدا کند. در هند یک قطره آبی که در مناطق صحرایی میریزد نمیگذارند که ضایع شود برای آن آب بند ها احداث میکنند و از طریق آن بند ها حد اعظمی استفاده از آن مینمایند. ما از این دریا های خود نه به منظور زراعت به حد اعظمی استفاده کرده میتوانیم و نه به منظور تولید برق آبی استفاده کرده میتوانیم. افغانستان میتواند به یک کشور صادر کننده برق آبی به کشور های همسایه مبدل شود در حالیکه ما حالا برق را میخریم و گاهی برق ما هست و گاه نیست. این منبع سطح الارضی بود. در منبع تحت الارضی افغانستان یک کشور دست نا خورده است از لعل، لاجورد، زمرد، نفت، مس و سایر منابع. امریکایی ها یک نقشه تازه به کارتوگرافی داده اند من در آن دیدم که منابع سرشار تحت الارضی ما میتوانند افغانستان را چندین بار آباد کند و حتی به کشورهای دیگر کمک کند. حال ماباید از این منابع خود طوری استفاده کنیم که افغانستان به پای خود ایستاده شود.

ارمغان: از نظر شما در منابع کدام بخش ها در مرحله اول باید رویدست گرفته شود؟

استاد عارض: در معادن نفت و گاز، ذعال سنگ و آهن که معدن آهن حاجیگک حتی در منطقه بی نظیر است که فیصدی سنگ آهن در احجار حاجیگک به پیمانه زیاد است، در زمان شیر علی خان از این معدن استفاده میشد، معدن آهنی که ما در پغمان داشتیم شیر علی خان از آن استفاده میکرد، همین توپ های دهن ارگ که شما میدیدید محصول آهن پغمان بود، در آن وقت استفاده کرده میتوانستیم حالا چرا استفاده کرده نمیتوانیم، در اینجا نیاز به اتحاد ملی و همبستگی ملی احساس میشود که ما باید دست به دست هم دهیم تا این منابع خود را به سود افغانستان مورد استفاده قرار بدهیم، چه منابع تحت الارضی باشد و چه منابع سطح الارضی باشد شما ببینید که ما گوسفند قره قل یک زمانی داشتیم که محل تولید آن مزار شریف و شمال بود اما امروز گوسفندهایی که اینجا باید تربیه میشد به پاکستان انتقال داده شد و صادر کننده فعلاً آنها هستند. قالین افغانی در جهان مارک اول خود را داشت اما امروز ببینید که از طریق پاکستان صادر میشود و در پاکستان تولید میشود و ما در کشور خود دستگاه های مولد قالین را به شکل اساسی نداریم. ما جنگلات پسته در تخار داشتیم، در بادغیس داشتیم، در ساحه فاریاب داشتیم، حالا ما از جنگلات پسته و حاصل سر درختی آن استفاده کرده نمیتوانیم، علف چر ها از بین رفت ما مواشی خود را طور لازم تربیه کرده نمیتوانیم، در اینجا تمام وزارت های افغانستان مسوولیت دارند که محیط زیست را طوری آماده بهره برداری سازند که منفعت ملی در آن نهفته باشد. ما ادارات محیط زیست داریم، ادارات زراعت داریم، ادارات معادن داریم، مسوولیت ملی آنست که همه موارد فوق مطابق منافع ملی استخراج شوند و به دست اشخاص ملی  سپرده شود و جامعه از این حالت نجات داده شود. یک وقتی مزار شریف و صفحات شمال هندوکش (منطقه استیپ)، چهار طرف کوه هندوکش تولید کننده گندم للمی و آبی در کشور بود.

ارمغان: در باره ایجاد مراکز علمی تحقیقاتی چه نظر دارید؟

استاد عارض: در مورد مسایل علمی، هر موسسه و وزارت خانه اگر موسسات تحقیقات علمی خود را داشته باشد و این موسسات گزارشات کار خود را هفته وار یا ماه وار از طریق رسانه ها به کشور ارائه کنند کار خوبی خواهد بود. استاد پوهنتون وظیفه دارد که ریسرچ و تحقیقات علمی خود را مطابق منافع ملی کشور طور اساسی انجام دهد. در سه چهار سال اخیر توانستم سه چهار جلد کتاب در این زمینه ها تألیف کنم. مثلاً یکی از این کتابها در ارتباط مسایل شهری کابل میباشد که در آن مسأله ترافیک کابل، نفوس کابل، بلند منزل های کابل، سکونت غیر منظمی که در مناطق مرتفع کوهستانی سبب آلودگی محیط زیست شده، تراکم نفوس شهر، بیکاری در شهر کابل، بیکاری در اطراف و اینکه عدم مصئونیت باعث شده که مردم به شهرهای بزرگ و از جمله شهر کابل بیایند، کابل در حال حاضر (اور لود) یا اضافه نفوس شده که این مسأله باعث خرابی محیط زیست، برهم خوردن جریان ترافیک، بلند رفتن قیمت ها، بلند رفتن کرایه خانه ها و غیره میشود.

باید در کشور مرکز تحقیقات ملی ساخته شود که میتواند در چوکات ریاست جمهوری یا اکادمی علوم باشد.

ارمغان: به نظر شما کار هایی که در عرصه اقتصاد صورت میگیرد به همین آهنگ قناعت بخش و کافی است یا نه؟

استاد عارض: این  آهنگ و این نرمش و این اضافه خرچی ها که در عرصه های کاری می بینید درد  افغانستان را مداوا کرده نمیتواند ما باید به  هر کار خود یک پلان مشخص داشته باشیم، ریاست جمهوری باید از  هر کار گزارش بگیرد.

ارمغان: شما به آغای کرزی چه گفتنی دارید که از بیست و یک میلیارد دالری که جهان میدهد کرزی چه نوع استفاده در کشور بنماید؟

استاد عارض: در تمام دوایر ممالک جهان یک اصطلاح است به نام (اکونتبیلتی) یعنی محاسبه گرفتن، ارزیابی کردن، ارزیابی در ادارات دولتی شرط اساسی کار را تشکیل میدهد که من چقدر پول گرفتم، چقدر مصرف کردم، دست آورد کار من در این عرصه چیست؟ اگر این مسایل از طریق هر وزارت یا یک اداره مرکزی کنترول کننده اساسی مورد بررسی قرار داده شود کار نیکی خواهد بود سفارش من اینست که از این کمک های داده شده در بخش زراعت، تولید برق آبی، استفاده از منابع طبیعی و تألیف کتب برای معارف افغانستان استفاده اعظمی شود.—

ستاک

هنوز این مسأله لاینحل است که در افغانستان کنونی برای دولتمردان چوکی ها هدف است یا وسیله، اگر هدف به قدرت رسیدن باشد برای شان خواب راحت میخواهیم و اگر وسیله خدمت باشد معلوم نیست به کدام معیار اینچنین در خواب راحت در کرسی ها به خواب رفته اند.

اگر تحولات و بگو مگو در یک کشور همسایه ما را تا این حد متأثر میسازد که آخرین لقمه نان را از دسترخوان مردم بیکار، بیمار، بیچاره، آواره، تن سوخته و لب اعتراض دوخته ما میگیرد پس این همه زعما و بزرگان و دولتمردان که مصروف سفر های خارجی، طیاره سواری و کروزینگ سواری بوده در قصر های مجلل مانند (نو به دوران رسیده ها) در عیش و نوش به سر میبرند مصروف چه کار هایی هستند.

تعلل چند روزه رسیدن گندم از خارج باعث شد کارمندی که سه هزار افغانی معاش داشت یک بوری آرد هفت سیره را دو هزار و پنجصد و حتی سه هزار و پنجصد افغانی به اطفالش بخرد. او که میوه نمی خواهد، گوشت نمیخواهد، لباس به اطفالش نمیخواهد و فقط یک لقمه نان خشک به طفلش میخواهد معلوم نیست در حالیکه نرخ یک بوری آرد به سه هزار و پنجصد افغانی صعود نموده بود آن را چگونه پخته نمود.

عکس العمل دولتمردان «عزیز» در این زمینه خیلی دلچسپ بود بگو مگو ها در شورای وزیران، پارلمان، طیاره سواری ها، سفر ها به کشورهای همسایه، سفریه گرفتن ها،‌ عقد قرار داد ها با پاکستان، قزاقستان، روسیه … و بعد خاموشی که تا صعود دیگر یا نصیب!

اینست نمونه عالی دلسوزی و دولتمردی بزرگان کشور! بزرگان  از یاد برده اند ما در کشوری زیست مینماییم که اساس اقتصاد آن باید بر محور زراعت استوار باشد. مطابق ارقام رسمی، در گذشته افغانستان نه تنها گندم وارد نمیکرد بلکه بخاطر جلب اسعار خارجی بخشی از گندم را به خارج صادر میکرد.

مردم در ولایات کابل، لوگر، وردک، کاپیسا، پروان گندم بهاری و در ولایات کندز، تخار، سمنگان، بلخ، جوزجان، فاریاب، بادغیس، هرات، فراه، نیمروز، هلمند، ارزگان و کندهار گندم پاییزی کشت میکردند و با این حال ولایات کندز، تخار و سمنگان به گدام گندم افغانستان شهرت یافته بود. شاید به یاد بزرگان باشد که بهترین برنج از ولایات لغمان، کنرها، ننگرهاردر شرق و ولایات بغلان، کندز، تخار در شمال به دست می آمد و حتی افغانستان از لحاظ حاصلات برنج به قول محققان کشور تا حدی متکی به خود بود، به همینسان از ولایات پکتیا، پکتیکا، ننگرهار، لوگر، پروان، کاپیسا و سایر مناطقیکه آب و هوای نسبتاً گرم و مرطوب دارند جواری به دست می آمد، به همین ترتیب جو، باقلی، ماش، نخود، لوبیاو غیره در کشور کشت میشد و حاصل آن در اقتصاد مملکت به حرکت آمده اقتصاد ناتوان متکی بر گاو آهن و کشت و زراعت حتی در زمین های للمی کشور را به پا ایستاده نموده بود.

حالا از شما بزرگان میپرسم که زمین های زراعتی همان زمینهاست بر علاوه برخی مشکلات ناشی از جنگ، نفوس قابل کار هم به مقایسه سی سال قبل چندین برابر افزایش یافته، کمک های جامعه جهانی به طور فوق تصور افزایش یافته با  این حال اگر در خانه کشور همسایه خانه تکانی میشود ماباید از گرسنه گی بمیریم علت چیست؟

اگر شما نمیگویید، من به شما علت را میگویم: باری یکی از وزرای زراعت در افغانستان، آنقدر در ترویج سیب های اصلاح شده میکوشید که اکنون سیبی به نام او در کشور مشهور شده. در همان اقتصاد ناتوان فارم های گاوداری وجود داشت، پروژه های انکشافی وادی هلمند و ارغنداب، وادی ننگرهار، بند سر ده، پروژه آبیاری پروان و غیره احداث گردیده بود، هرچند فیصدی زیاد زمین ها للمی بود و سیستم های آبیاری هنوز ابتدائی بودند اما بازهم فعالیت های دولت در کمک به دهاقین قابل یادآوری میباشد.

حالا در چه وضعیت قرار داریم:

جنگ تریاک:

در شرایط کنونی نوعی اقتصاد مافیایی در کشور شکل گرفته، مسوولان از دهاقین دفاع میکنند که اگر کوکنار نکارند پس چطور کنند و استدلال مینمایند که کشت کوکنار بنابر مجبوریت صورت میگیرد و حتی ضرب الاجل معیشت بدیل را تعین میکنند. مقام افغانستان در صدر جدول تولید مواد مخدره جهان قرار گرفته، در گزارشات بین المللی اقتصاد افغانستان در حال تبدیلی با محوریت هیروئین میباشد و فابریکات تولید هیروئین به داخل کشور انتقال یافته، مبارزه با تریاک که بوی آن مافیای بین المللی را به مستی آورده و سالانه میلیارد ها  دالر از آن به دست می آید شب ها در چهره چند سرباز، که با چوب بته ها را میزنند از تلویزیون ها به نمایش گذاشته میشود. در کشور فردی وجود ندارد که جرئت کند از یک قاچاقبر مواد مخدر در رده های بالا نام ببرد، با سم پاشی بر مزارع کوکنار به صراحت مخالفت میشود، ناتو از مبارزه مواد مخدر شانه خالی میکند و مضحک تر از همه اینکه از جشن مبارزه با مواد مخدر در حالی در کشور تجلیل میشود که هلمند (41) فیصد تریاک جهان را تولید میکند. در بازار های برخی ولایات علناً کوکنار خرید و فروش میشود  این در حالیست که حاصل کوکنار (8-10) برابر نظر به حاصل گندم مفاد بیشتر می آورد و از جانبی مخالفین دولت بالای دهاقین فشار می آورند تا تریاک کشت نمایند.

جای تأثر و تأسف است که همه افراد یک کشور دست زیر الاشه نشسته گندم، روغن، چای، شکر، تیل و حتی نمک شان از کشور همسایه وارد میشود و آنان میخورند این مسأله غرور ملی مردم افغانستان را نزد همسایه ها پایین آورده، آنان را قشر مستهلک و خدا نا خواسته بی استعداد و عاطل معرفی مینماید، در حالیکه چنین نیست و فقط وضعیت موجود ناشی از در ک نادرست دولتمردان از مفهوم بازار آزاد و فخر فروشی به تورید خارجی باعث این بحران شده، در دولت افغانستان افتخار شان اینست که ما با فلان کشورها رابطه تجارتی داریم آن هم در شرایطی که همه مواد مورد ضرورت کشور را از خارج وارد میکنیم.

چه  باید کرد:

1-        در لحظه کنونی باید طور عاجل همه توجه به خود کفائی کشور متمرکز گردد مضحک است که از مجموع (15) میلیارد دالر  کمک جامعه جهانی به قول رسانه ها (300) ملیون آن به سکتور زراعت اختصاص داده شده، باید تشکیل ادارات زراعت وشعبات ترویج و کوپراتیف آن انکشاف داده شود. کودکیمیاوی، ادویه ضد آفات زراعتی، تخم بذری، تراکتور و وسایل تخنیکی زراعتی به ولسوالی ها فرستاده شود و در هر ولسوالی ذخایر بزرگ مواد ساخته شود که از  آن به دهاقین قرضه های دراز مدت داده شود، حاصلات گندم، جواری، جو و میوه جات به قیمت بالاتر از نرخ بازار خریداری شود، همزمان کوپراتیف های زراعتی دوباره فعال شوند و مغازه های مواد استهلاکی در ولسوالی ها تأسیس شود که مواد اولیه مورد ضرورت مردم از آن طریق به قیمت ارزانتر از نرخ بازار به اختیار دهاقین قرار داده شود. اگر مسوولان میگویند نبود امنیت  مانع این اقدامات میشود در ولایاتی که امنیت تأمین است چه کرده اند.

2-        در چهار حوزه آبگیر کشور بندهای آبگردان در مسیر دریاهای آمو، کوکچه، کندز، خلم، بلخ آب، قیصار، مرغاب، کشک، هریرود، کابل، لوگر، پنجشیر، کنر، الیشنگ، الینگار، سرخرود، شتل، غوربند، سالنگ، فراه، ادرسکن، خاشرود و غیره احداث گردد که با احداث این بندهای آب گردان در مسیر دریاهای مذکور از یکطرف دشت ها و مناطق لم یزرع کشور به مزارع و کشتزارها تبدیل میشوند و از طرف دیگر برق مناطق متذکره نیز تأمین میشود و بر علاوه افغانستان از یک کشور با اراضی خشک و غیر قابل زیست به یک کشور سرسبز از نظر محیط زیست مبدل میگردد.

3-       در فارم های بزرگ مالداری سرمایه گذاری صورت گیرد که از یکطرف کمبود گوشت کشور را تکافو مینماید و از سوی دیگر کشور را از لحاظ لبنیات، بی نیاز میسازد.

با تشکیل و ایجاد یک زنجیر بزرگ غذایی دارای سیستم های عصری آبیاری میتوان کشور را از وضعیت موجود رهانید و رابطه تبادله میان شهر و ده را در تأمینات غذایی مانند سیاله حیاتی در شرایین کشور به حرکت آورد.

در اینجا یک مسأله باید مدنظر گرفته شود که سرمایه گذاری در تربیه کدر های عرصه زراعت، وترنری، بانکداری، تجارت و غیره جدا از لاف و گزاف احزاب خام و نا پخته موجود در کشور صورت گیرد. این کدر ها که چرخه های خود کفائی کشور را به حرکت می آورند در تغییرات و تبدیلات حکومت ها متأثر نشوند و از آنان به صفت پرزه مفید ماشین دولت هر حکومت استفاده نماید، چرخ اقتصادی که زندگی کشور را حرکت میدهد در تحولات و رفت و آمد احزاب وحکومت ها صدمه نبیند، افراد دارای سمت گیری های سیاسی در این پست ها تعین نشوند، این افراد باید با تعهد به خدا، وطن و مردم طوری تربیه شوند که همیشه مصلحت ها و اولویت های چوکات عمومی منافع ملی را در نظر داشته باشند لا غیر.

4-        با فعال شدن فابریکات نساجی گلبهار، جبل السراج، پلخمری و غیره کشور به پنبه ضرورت دارد و بنابران باید به زرع بیشتر این نبات توجه مبذول شود. در گذشته با تشویق دهاقین به زرع پنبه نه تنها ضروریات داخل را تکافو میکرد بلکه پنبه به خارج نیز صادر میگردید.

5-         فابریکه قند بغلان به لبلبو ضرورت دارد و در سال های فعالیت، فقط چند ماه محدود فابریکه بنابر قلت لبلبو فعالیت مینمود. با افزایش کشت لبلبو و تشویق دهاقین در این زمینه در صورتیکه فابریکه قند بتواند فعالیت اعظمی داشته باشد تا حدودی میتواند مشکل کشور را حل نماید و از تورید شکر از خارج تا حدی جلوگیری کند.

6-       با تشویق دهاقین به زرع حبوبات روغنی چون زغر، شرشم، کنجد، گل آفتاب گردان و پنبه دانه فابریکات روغن نباتی به فعالیت آغاز نموده با فعالیت فابریکه روغن سپین زر و سایر فابریکات از یکطرف مشکل روغن تا حدی حل میشود از طرفی از تفاله یا کنجاره آن حیوانات افغانستان تغذیه خواهند کرد.

7-         جنگلات پسته در صفحات شمال غرب و شمال کشور موقعیت داشته و ساحه وسیع را در ولایات بادغیس و سمنگان احتوا میکند. پسته به طور غیر فنی توسط مردم محل جمع آوری میشود که به ساحه جنگلات خیلی ضرر دارد. در حالیکه از صادرات پسته عاید سرشار به دست می آید باید از جنگلات و شول آن مواظبت جدی صورت گیرد تا با جمع آوری غیر فنی جنگلات آن از بین نرود.

  جنگلات پراگنده و بته ئی در صفحات جنوب، شرق و شمال غرب افغانستان وجود دارد، ساحة وسیع جنگلات در کنرها وجود داشت که بخش اعظم  آن را چوب تعمیراتی و متباقی را چوب سوخت تشکیل میداد و به همین ترتیب ساحه جنگلات در پکتیا وجود داشت که همه در حالت انهدام قرار دارند و روزانه هزاران شتر و موتر چوب آن را به خارج قاچاق نموده و ساحه جنگلات بیرحمانه با آتش سوزی های قصدی و قطع جنگلات از بین میرود، باید جلو آن گرفته شود. اینکه ما در چه حالت قرار داریم چیزیست عیان که حاجت به بیان ندارد. قدر مسلم آنست که کشتی ورشکسته اقتصاد کشور در حالی در بحر حوادث کژ و مژ میشود که پشتوانه (45) کشور پیشرفته جهان در عقب آن قرار دارد و (15) میلیارد دالر این کشور طوری به مصرف رسیده که به دستر خوان غریب جز اشک و آه چیزی نرسیده است.

در این حال فقط یک تیم دلسوز، با تقوا، خدمتگذار و روزه دار از لحاظ سیاسی میتواند این دشواری را از سر راه مردم افغانستان بردارد.

سلیمان

در کورس های ابتدایی اقتصاد تیوری عرضه و تقاضا تدریس میشود که با پایین آمدن عرضه تقاضا بلند رفته نرخ ها صعود میکنند و با افزایش عرضه تقاضا کم شده نرخ ها پایین می آیند. این مسأله را حتا متعلمین مکاتب نیز می آموزند. معلوم نیست این فورمول آسان را به گوش انحصار گران گاز کی رسانده که با خریداری گاز در سراسر شهر و توزیع آن از یک شبکۀ کوچک قیمت نرخ گاز را از فی کیلو (35) افغانی در شهر طی چند روز به فی کیلو (60) افغانی رساندند، چنان تصور میشود که اکنون کارد به استخوان قشر غریب و کم در آمد شهر رسیده، چون از یک طرف با (300) افغانی معاش که به طور کاملاً مضحک با پول ماکولات رقم آن به دو هزار و چند صد افغانی میرسد محصول برق را دفعتاً طوری بالا بردند که خانواده ها حتی از هشت الی ده هزار افغانی ماهانه محصول برق تحویل نمودند و از طرفی با نا امید شدن مردم از برق اینک در بازیهای شرکتهای که تمرین عرضه و تقاضا را مینمایند از امکان گرم نگهداشتن دیگدان شان توسط گاز نیز محروم شدند، دولت که دست زیر الاشه نشسته و مداخله در این موارد را یک کار خلاف قانون بازار آزاد میدانند مردم حیران اند از این آرتیست بازی های مسخره به کی شکایت کنند. اگر شرکتهای بزرگ در اروپا، امریکا، چین و جاپان به رقابتهای بین المللی میپردازند نباید از آن تازه به دوران رسیده های جامعۀ افغانی این چنین برداشت غلط نموده آب و نان هموطنان شان را گرفته دیگدان شان را سرد و خنک سازند. در آن کشور ها اولاً سطح رفاه عامه به حدی رسیده که از این فورمول ها در رقابتهای بین المللی استفاده مینمایند و هرگاه در بازار داخلی به چنین رقابتهایی دست بزنند از سر شکم سیری و در بخش های فیشنی زندگی میباشد. اینجا که خانوادۀ حد اقل وسیله برای گرم کردن یک پیاله چای تلخ که اولادش با نان خشک آنرا بخورد ندارد. نباید تاجران تازه به دوران رسیده مانند باز فتح بهادر آمده اولاد خانه خودشان را گرسنه و تشنه سازند. در قصه های عوام میگویند که شخصی به نام فتح بهادر بازی داشت که هروقت آن را به خاطر شکار به دنبال بودنه یا پرنده دیگر رها میکرد. باز به خانه خودش آمده چوچه مرغ هایش را میگرفت و به صاحبش میبرد. اکثر شهریان میگویند که گاز گروپ به خاطر انحصاری ساختن توزیع گاز همه گاز را از بازار خریده و قیمت آنرا به طور مصنوعی بلند برده تا مردم مجبور شوند مشترکین این شرکت شوند ولی عدۀ میگویند که از کجا معلوم که خود این شرکت بتواند توزیع به موقع را انجام دهد و مانند قطار و لین های دراز مراجعین در تانک های تیل که در سالهای قبل معمولی بود بار دیگر مشکلی همچون انحصارات نفت و شکر به وجود نیاید. عدۀ دیگر میگویند که با توجه به وخامت مناسبات ایران با امریکا و تیره گی مناسبات افغانستان و پاکستان در عرصه ترانسپورت این مشکل به وجود آمده که ممکنست به زودی رفع شود.

واقعیت مسأله هرچه باشد طفلی که صبح از مادرش حد اقل چای تلخ با یک لقمه نان خشک باسی را طلب میکند به این حرف ها توجۀ ندارد و چشم همه گان به اقدام دولت در حل این قضیه میباشد.