شماره 56 یکشنبه17عقرب 1388/8نوامبر2009

دیوار برلین نماد جنگ سرد بود که به پرده آهنین شهرت داشت و طی 28 سال برلین را به دو منطقه شرقی و غربی تقسیم کرده بود. وقتی در فاصله سالهای 1949-1961 در حدود دو نیم میلیون نفر از آلمان شرقی به آلمان غربی از طریق برلین مهاجرت کرد، این مسأله رهبران کرملین را نگران ساخت چون در سال 1961 روزانه 2000 نفر از برلین شرقی وارد بخش آلمان فدرال میشدند. به دستور خروشچیف تمام راه های ارتباطی بین برلین شرقی و غربی مسدود شد و دیوار برلین به هدف جلوگیری از رفت و آمد بنا گردید. اعمار این دیوار چنان به سرعت صورت گرفت که بسیاری از خانواده ها که در مناطق مختلف شهر زندگی میکردند برای 28 سال از یکدیگر جدا شدند و سرنوشت دردناکی برای بسیاری از خانواده های آلمانی پیش آمد. زنان از شوهران، فرزندان از والدین، برادران و خواهران از یکدیگر برای سالها جدا شده و بسیاری از آنها تا آخر عمر مؤفق به دیدار دوباره عزیزان شان نشدند. گروهی از آنان اصلاً زنده نماندند تا فرو ریختن دیوار برلین را ببینند و به عزیزان شان برسند. بر اساس گزارشات در طول سالهایی که دیوار برلین بر پا بود 125 نفر در پای آن کشته و حدود 200 نفر به شدت مجروح شدند. اولین قربانی فرار از دیوار برلین جوان 24 ساله بود که در 28 اگست 1961 قصد فرار به برلین غربی را داشت 80 درصد کشته شدگان زیر سن 30 سال قرار داشتند و در میان آنها 8 زن وجود داشت. در بین سالهای 1961-1989 حدود 5000 نفر مؤفق به فرار به برلین غربی شدند.

فرو ریختن دیوار برلین:

در اواخر دهه هشتاد زمینه فرو پاشی دیوار برلین مساعد شد. در سال 1989 حکومت شوروی تصمیم گرفت به کشور های اروپای شرقی دموکراسی بدهد اما در این میان اتفاقی افتاد که روند رو به پایان دولت آلمان شرقی را آغاز نمود. دولت مجارستان دروازه های خود را به روی غرب گشود. در 23 اگست 1989 مرز های مجارستان و اتریش باز شد، ساکنان آلمان شرقی که جواز رفتن به مجارستان را داشتند از طریق آنکشور و چکوسلواکیا به آلمان غربی و سایر کشور های اروپای غربی رفتند. در خزان همان سال تظاهرات اعتراض آمیز مردم در آلمان شرقی نسبت به دولت آنکشور شدت گرفت تا آنکه اریش هونیکر از سمت خویش کناره گیری کرد. دولت جدید به ساکنان برلین شرقی اجازه داد تا برای سفر به برلین غربی تقاضای ویزه نمایند، با اعلام این مطلب ده ها هزار نفر از ساکنان برلین شرقی خود را به محل های مشخص رساندند تا از مرز عبور کنند و به برلین غربی بروند، هجوم مردم مأموران مرز را به مشکل مواجه نمود، در آن طرف مرز اهالی برلین غربی برای استقبال از همشهریان شان جمع شده بودند، به این ترتیب روز 9 نوامبر 1989 به روز فروپاشی دیوار برلین تبدیل شد. فرو ریختن دیوار برلین اولین گام در راه اتحاد مجدد دو آلمان بود که سر انجام در سوم اکتوبر 1990 صورت گرفت. مردم سایر کشور های اروپای شرقی و مرکزی از این کار سرمشق گرفته و موانع آزادی را از سر راه خود برداشتند.

در حال حاضر 34 قطعه از دیوار اصلی برلین در موزیم نگهداری میشود.

انگیلا میرکل هنگام دیدار از ایالات متحده در سال جاری به کنگره آن کشور گفت: دیوار برلین سقوط نموده اما دیوار های دیگر هنوز باقیست.Ÿ

قسمت آخر

تتبع و نگارش: محمد داود سیاووش

شماره 56 یکشنبه17عقرب 1388/8نوامبر2009

گلبهار

استاد کهزاد در باره گلبهار مینویسد:«این دهکده زیبا در داخل (سه راه) دره پنجشیر، کوهستان و نجراب با رودخانه های خروشان شتل و پنجشیر یکی از تفریحگاه های بدیع و عالی پایتخت افغانستان است. گلبهار در ناحیه شمالی خود محلی دارد به نام شیخان خیل (که حالا به نام شیرخانخیل یاد میشود) دشت شیخان خیل که حالا عمارت فابریکه (نساجی گلبهار) در آن احداث شده، در حوالی چهارصد سال قبل با داشتن انواع گلهای خود رو و طبیعی، مخصوصاً گلهای لاله شهرت به سزا داشت.»سنجن که به طرف شرق دشت شیرخانخیل قرار دارد از آن منطقه نیز  آثار تاریخی به دست آمده است. ظهیرالدین محمد بابر در «تزک» خود که خاطره های شخصی اوست از شیخان خیل به نام دشت شیخان یاد کرده. به نوشته استاد کهزاد در کتاب (پادشاه نامه) که محتوی وقایع عصر شاه جهان پادشاه مغولی میباشد مرقوم است: وقتی که علیمردان خان به قصد تسخیر بدخشان از کابل حرکت میکرد به او گفتند که عساکر زیاد از دره هندوکش عبور کرده نمیتوانند لذا او با ده هزار سوار از راه پروان و آهنگران و سالنگ و دوشاخ گذشته به خنجان واصل گشت و در مراجعت از اندراب از سراب و کوتل (خاواک) گذشته به شپن و از آنجا به رخه حاکم نشین پنجشیر آمد و از آنجا به گلبهار مواصلت کرد.»

استاد کهزاد مینویسد:«این مفکوره در اثر گردشی که هفته گذشته به پروان و گلبهار و پنجشیرکردم به من ثابت شد که اسکندر از این دو طریق متذکره استفاده کرده و جبل السراج و اسکندریه پروان همان طور که 23 قرن قبل از میلاد دروازه جنوبی هندوکش بود بار دیگر با باز شدن سرک جدید سالنگ بزرگترین موقعیت تاریخی را مجدداً احراز میکند.»

خلاصه اینکه:

بگرام یا کاپیسا از عظمت تاریخی برخوردار بوده به نوشته استاد کهزاد از 150 قبل از میلاد تا 475 میلادی به مدت 625 سال پایتخت کشور بوده و نام های کی پن، کی پیش، بگرام، ویگرام، بالکهه گرام و غیره بر آن اطلاق شده که به مفهوم پایتخت، شهر نجبا، قریه راهب ها، قریه بخت و غیره استباط میشد.کاپیسا یا بگرام قدیم راه بزرگ تجارتی بوده مدخل بزرگترین دره های هندوکوه از پنجشیر، خاواک، شتل و غوربند در آن باز میشود، کاروان های هند و قافله های اراکوزی از طرف شرق و جنوب و غرب مال التجاره پار دریای اکسوس و آسیای مرکزی از راه (بکتر) یا (فو.هو.لو) یعنی بلخ و (هو) یعنی کندز و سایر شهر های باختر و تخارستان از طرف شمال در آن رد و بدل میشد.

بنابران باید مسوولان مملکت توجه نموده در حفظ میراث های تاریخی و احیای عظمت تاریخی این منطقه پلان هایی را رویدست گیرند.Ÿ

شماره 55/شنبه 9 عقرب 1388/31 اکتوبر2009

3

تتبع و نگارش: محمد داود سیاووش

استاد کهزاد مینویسد یکی از استوپه های بزرگی که مخصوصاً به صفت استوپه کنیشکا یاد شده همین استوپه توپ دره است… راجع به انتساب این استوپه و اعمار آن به امر و اراده کنیشکای کبیر زایر چینی هیوان تسنگ هنگام اقامت یک ماهه در بگرام در معبد یر غمل های چینی در پوزه شترک کوه پهلوان داستان هایی شنیده…
دو شهر در برج عبدالله و بگرام:
به نوشته استاد کهزاد در حوزه کوهدامن و کوهستان شهر باستانی به نام کاپیسی در قرن های 4و5 قبل از میلاد وجود داشته، هر چند محققان موقعیت اصلی این شهر را نا معلوم میدانند اما این احتمال را مطرح میسازند که شاید این شهر در مجاورت برج عبدالله در بگرام کنونی موقعیت داشته است. استاد کهزاد مینویسد که: ما در مجموع در خرابه های حاضر در بگرام دو ساحه مشخص را مشاهده میکنیم که تقریباً هر دو به هم پیوسته است که یکی را فعلاً برج عبدالله و دیگری را بگرام می نامند، هر دو در قرن دوم قبل از میلاد توسط یونانی ها تهداب گذاری شده. استاد کهزاد مینویسد که: امکان دارد خود اسکندر اساس قلعه مستحکم برج عبدالله را گذاشته باشد. به نوشته محققان شهر کاپیسی در خطوط عمومی خود به شهر های یونانی به شکل (هیپودام) یعنی مربع ساخته شده که یک جاده از یک ضلع تا ضلع دیگر آن امتداد داشت و شهر در دو طرف جاده مذکور بنا یافته بود. از نظر استاد کهزاد شهر کاپیسی یا بگرام شباهت کامل به شهر (دیورا-اورویس) داشته که یک شهر یونانی بوده و بقایای آن را دانشمندان پوهنتون (یال) ایالات متحده در آسیای غربی کشف کرده اند. میان بگرام و دیورا از نظر شهر سازی یونانی شباهت هایی موجود است که گیرشمن برخی از این شباهت ها را چنین یاد میکند: در هر دو شهر به اساس استحکام ضلعی که رُخ به طرف جلگه است اهمیت بیشتر داده شده، در هر دو شهر مرکز نظامی بر مجرای رودخانه حاکم است. در هر دو شهر دروازه اساسی یا مدخل بزرگ شهر در ضلع جنوبی رُخ به طرف جلگه کشیده شد و جاده اساسی شهر از آن مدخل شروع شده و به رودخانه منتهی میگردد. به نظر گیرشمن بانیان این شهر از اصول شهر سازی یونانی آگاهی داشته و هر دو شهر را بر موازین شهرسازی یونانی گذاشته اند. استاد کهزاد مینویسد که در اصول تدافعی شهر بگرام از نظریات ایرانی استفاده شده. به نوشته استاد کهزاد برای اثبات نظریات فوق باستان شناسان  فرانسوی توجه خوانندگان را به خوارزم جلب میکنند که در سواحل راست مجرای سفلای دریای آمو منبسط است و مدتی تحت فرمانروایان یونان باختری بوده.
مروان و پروان
استاد کهزاد به قصه فلکلوریکی اشاره میکند که بر اساس آن قبل از تهاجم اسکندر و پیش از فتوحات هخامنشی ها در وادی شمالی قلعه های مستحکمی وجود داشته که در آن پادشاهانی به نام های مروان و پروان حکومت میکردند یکی از این قلعه ها در بگرام و دیگری در پروان موقعیت داشت و میان دو قلعه زنجیری فراز رودخانه های غوربند، شتل، پنجشیر و سالنگ کشیده شده و به برج های حصار وصل بود. آن دو شاه قرار گذاشته بودند که هرگاه خطری یکی از آنان را تهدید کند زنجیر را تکان دهد و آن دیگر به کمک او بشتابد. به نوشته استاد کهزاد یکی از این شاهان از روی بی احتیاطی و بدون آنکه خطری او را تهدید کند زنجیر را تکان میدهد و شاه دیگر به کمک او می شتابد اما مشاهده میکند خطری وجود ندارد. بار دیگر واقعاً دشمن حمله میکند و شاه تحت تهدید هر قدر زنجیر را تکان میدهد جانب مقابل به فکر آنکه این کار از روی شوخی است به کمک نمیرود قلعه اولی سقوط میکند و بعد نوبت حمله دشمن بر قلعه دومی میرسد، استاد کهزاد مینویسد که اگر این داستان را به زمان تهاجم و فتوحات اسکندر تطبیق کنیم میتوان گفت که اول بگرام و بعد پروان سقوط کرده است. اسکندر در خزان سال 328 قبل از میلاد به بگرام رسیده در سواحل رودخانه پنجشیر در برج عبدالله متوقف شد و بعد به آن سوی رودخانه به طرف پروان یعنی جبل السراج کنونی حرکت کرد.Ÿ
                          بقیه در آینده

شماره 54/پنجشنبه 30 میزان 1388/22 اکتوبر 2009

2

تتبع و نگارش: محمد داود سیاووش

-5 پیتاوه:
به نوشته استاد کهزاد پیتاوه در 12 کیلومتری جنوب خرابه های شهر شاهی بگرام و در نزدیکی سرای خواجه قرار دارد. در سال 1923م اولین بار (موسیو فوشه) و (موسیو هاکن) خاورشناسان فرانسوی در اثر رهنمایی غلام محی الدین خان مدیر موزه آن وقت کابل به دهکده پیتاوه میروند و در یکی از برجسته گی ها میان کشتزار که به طول 40-30 و عرض 15-10 متر واقع گردیده بود موقعیت و محل یکی از معابد بودایی را پیدا مینمایند.
به قول پژوهشگران دانشمندان فرانسوی در 18 دسمبر 1924 با حفریات مختصری دو روز بعد اولین پارچه هیکل تراشی شده را به دست می آورند. این پارچه در سنگ سلیت هیکل (ساکیامونی بودا) را در حال اجرای دو خارقه نشان میدهد و به صفت بودای (دو خارقه) یاد میشود. پارچه دیگری که از پیتاوه به دست آمده تخت کدام مجسمه بوده که مجسمه که در آن نصب بوده از بین رفته و خود آن صحنه هیکل تراشی قشنگی داشته که سه نفر اعانه دهندگان را نشان داده.
به قول استاد کهزاد بعد از کشف این آثار از حوالی بگرام و شیرخانخیل نیز آثاری به گونه پیتاوه به دست آمده که نشان میدهد ساحه کوهستان و کوهدامن منطقه تراش چنین مجسمه ها بوده است.
-6 سارسکندری یا حصار سکندری:
به نوشته استاد کهزاد از کابل به طرف سرای خواجه از راه کهنۀ شمالی به فاصله 25 کیلومتر بعد در افق شرقی عقب باغ های انگور و زمین های زراعتی یک رشته تپه ها دیده میشود. مردمان محل این برجسته گی های خاکی را به نام (سارسکندری) یاد میکنند. اگر از نظر وضع استراتیژیک دیده شود به طور قطع میتوان حکم کرد که خرابه های مذکور یکی از حصار های مستحکم قدیم میباشد. در اطراف حصار گودال ها و مجرای آب در چار طرف یکنوع خندق طبیعی تشکیل داده و خود حصار روی پوزه نیمه سنگی و نیمه خاکی قرار دارد. در ماحول دیوار ضخیم با برج های مستحکم وجود داشته که امروز شکل ماهی پشت را به خود گرفته، حصار احتمالاً چهار دروازه داشته که موقعیت دروازه های شرقی و جنوبی واضح تر تشخیص شده میتواند. مدخل اساسی حصار در زاویه جنوبی قرار داشته و راه از مدخل دور مختصری زده به حیاط مرکزی بلند ترین قسمت قلعه منتهی میشد.
از نظر استاد کهزاد در اثر حوادث طبیعی و کاوش های تصادفی در بعضی جاها دیوارها و دهلیزها پیدا شده که خشت های که در عمران آن به کار رفته خام و بزرگ بوده و از روی اندازه و ضخامت با خشت های بگرام فرق ندارد.
استاد کهزاد مینویسد که در سالهای جنگ دوم جهانی هنگامیکه (گیرشمن) به سمت مدیر هیئت باستان شناسی فرانسه در افغانستان بود به اتفاق هم از خرابه های صدق آباد کوهستان و سارسکندری دیدن کردیم. دانشمند فرانسوی متمایل به این بود که این خرابه ها را بقایای شهری بداند بنام (اوتسپاند) که معمولاً موقعیت آن را در حوالی کابل قرار می دهند.
-7 توپ دره:
استاد کهزاد مینویسد توپ دره اصلاً استوپه دره بوده که حروف «س» مقدم به ساکن در تلفظ عوام به آسانی از بین رفته و شکل (توپ) [در تلفظ] باقی مانده و مردمان کوهدامن و کوهستان مانند سایر اهالی افغانستان این کلمه را با مفهوم قدیمی آن حفظ نموده اند.
توپ دره بین خواجه سیاران و سنجد دره در پای جبال پغمان در مجاورت چاریکار قرار دارد… پیش از دهن دره در دامان سراشیب جلگه برجسته گی های متعدد موجود است که بزرگترین آن تا یک نیم قرن قبل به نام تپه رستم یاد میشد… قبری هم بوده که آن را قبر پسر رستم میخواندند.Ÿ
                             بقیه در آینده

شماره 52 دوشنبه 6 میزان 1386 /28 سپتامبر 2009

تتبع و نگارش: محمد داود سیاووش

وقتی بگرام میگوییم باید در نظر داشت که منظور از محدوده جغرافیائی ولسوالی بگرام موجوده نیست بلکه هدف ما از بگرام محدوده جغرافیائی میباشد که پایتخت سه امپراطوری کوشانی، موریا و یونانی بوده پادشاهان بزرگی چون کنیشکای کبیر، آشوکا، هرمایوس و دیگران در آن حکومت کرده اند، تا آنجا که به معرفی آثار تاریخی موجود این محل ارتباط میگیرد علی العجاله به آبدات، استوپه ها و مظاهری اکتفاء میکنیم که حد اقل در وادی شمالی و کابل زمین از دوره کوشانی، یونانی و موریا به جا مانده است.
-1 سکندریه قفقاز:
محققان می نویسند که اسکندریه قفقاز یکی از قلعه های جنگی میباشد که به دستور اسکندر مقدونی در جبل السراج کنونی و دم دهانه سالنگ بنا یافته بود. اینکه چرا این قلعه جنگی را به نام اسکندریه قفقاز یاد میکنند مورخین به این باور اند که با برداشتی که یونانی ها از کوه های قفقاز داشتند با رسیدن به دهانه سالنگ و دیدن قله های سربه فلک کشیده هندوکش به این اشتباه رفتند که گویا به دامنه های کوه های قفقاز رسیده اند و برای مبالغه در پیشروی اسکندر به سوی شرق و خارق العاده نشان دادن عملیات شان این نام را بالایش گذاشتند. در حالیکه نام اصلی محلی که اکنون اسکندریه قفقاز در آن واقع گردیده پروان بود که اسم پروان از «پروانتا» که به صورت اسم کوهی در «اوستا» از آن یاد شده اخذ گردیده است.
اسکندر مقدونی وقتی به بگرام رسید بعد از توقف در برج عبدالله فعلی به اعمار اسکندریه در جبل السراج کنونی یا پروان آنروز در دم دروازه سالنگ پرداخت و با عجله در طی دو الی سه ماه کار اعمار آن به همکاری مردم محل به پایه اکمال رسید، زیرا زمستان سختی در پیشرو بود. وقتی بهار شد اسکندر برای مقابله با «سیوس» که در باختر اعلان پادشاهی کرده بود عازم صفحات شمال شد ولی از ترس اینکه مبادا مردم حوزه کاپیسا و کابل در غیابش عکس العملی نشان دهند عده از سپاهیان خود را در اسکندریه قفقاز گذاشت.
از اصل آبادی های اسکندریه قفقاز در جبل السراج اکنون اثری نمانده ولی از مسکوماتی که در قرن (19) میلادی از آنجا پیدا شده معلوم میشود که در آنجا کانون بزرگی از یونانی ها بوده است.
-2 معبد (سریکه ویهارا) یا معبد (شالوکیا) یا معبد (شترک):
به قول باستانشناسان در سه کیلومتری شرق خرابه های بگرام کوه بچه قرار دارد که مردم محل آن را به نام کوه پهلوان یاد میکنند. در اطراف این کوه به روی دامنه ها و پوزه ها بقایای (7-8) معبد بودایی دیده میشود و چنین به نظر میرسد که این کوه در دوره بودایی شکل تقدسی داشته. در میان معابد مذکور یکی از آنان معروف میباشد که در نقطه موسوم به شترک واقع شده و مشرف به دریای پنجشیر و ولسوالی کوهستان قرار دارد. این معبد در زمان بودایی ها به نام (معبد شالوکیا) یا (معبد سریکه ویهارا) شهرت داشته و شهرت آن یکی به دلیل عظمت بوده و دیگری به دلیل استقرار یرغمل های چینائی که در اثر فتوحات کنیشکا از میان شهزاده گان چینی سینکیانگ گرفته شده بود. زایر چینی هیوان سنگ در مورد این معبد نوشته که: به فاصله (3-4) لی به طرف شرق پایتخت در پای دامنه شمالی کوه معبد بزرگی است (300) راهب در آن بود و باش دارند و پیرو طریقه راه کوچک نجات میباشند، در کتاب دیگری که به نام (حیات هیوان تسنگ) شهرت دارد همین معبد به نام معبد (شالوکیا) یاد شده آنچه زایر چینی در باره معبد (شالوکیا) گفته به قول استاد کهزاد یکایک به معبد (شترک) مطابقت دارد. کلمه (شالوکیا) را برخی محققین به صورت (شارکه) و برخی دیگر آن را (ساریکه) میخوانند. کلمه (ساریکه) از نظر مؤرخین به حقیقت نزدیکتر است زیرا (سریکه) کلمۀ میباشد که در مورد چین اطلاق میشد (سریکه) به چین و چینی تعبیر شده میتواند و مقصد از (سریکه ویهارا) معبد چینی است زیرا (ویهار) و (بهار) معابد بودائی را میگفتند.  در منابع هندی و چینی تذکر رفته که شهنشاه یونان (کنیشکا) هنگام فتوحات در نواحی کاشغر یرغمل های گرفته که در میان آنان یک شهزاده چینی به نام (شن پان) بوده و این شهزاده از طرف پادشاه چینی کاشغر طور یرغمل به کنیشکا داده شده، که کنیشکا آنان را در جوار پایتخت باستانی خود در بگرام در همین نقطه که معبد (شالوکیا) خوانده میشود مستقر ساخته است.
-3 منار چکری:
منار چکری با آنکه در کابل امروزی واقع شده ولی در دوه کنیشکا مربوط بگرام میباشد که به دلیل کوشانی بودن این بنا و وابستگی آن آن به عصر کنیشکا قابل یادآوری میباشد.
این منار که در ماه مارچ (1998) به خاک افتاد یکی از معما های حل نا شده بزرگ باستانی گفته اند، منار چکری یکی از برجسته ترین بنا های جهان باستان به شمار می رود. در باره شکل، اندازه و طرز معماری آن در کتاب منار چکری به تفصیل سخن گفته شده که ضرورتی به تکرار آن در اینجا وجود ندارد و فقط همینقدر یاد آور میشویم که منار چکری و یک عده استوپه هایی که در اطراف کوه منار مذکور در (یخ دره)، (سیخدره)، (سه توپان) و غیره افتاده قابل بحث و بررسی میباشند چون استاد کهزاد منار چکری را به دوره آشوکا نسبت داده در حالیکه کریس.م.دوزیخ آن را به دوره کنیشکا مربوط میداند.
-4خمزرگر
در جنوب شرق گلبهار خمزرگر واقع شده که مربوط ولسوالی کوهستان میباشد و در شرق و شمال این محل تاریخی کوه های سنجن و درنامه قرار دارد. به اساس یادداشت های استاد کهزاد آثار و هیکل های بودائی از «سنجن» و «خمزرگر» به دست آمده طوریکه از «سنجن» دو هیکل بزرگ سنگی یکی به ارتفاع یک متر و ده سانتی بودا را در حالی نشان میداده که آتش از شانه هایش و آب از کف پا هایش جاری بوده و از این مجسمه به قول استاد کهزاد قبلاً در سال (1926) یک نمونه زیبا از «پیتاوه» نیز کشف گردیده است. مجسمه دومی که از سنجن یافت شده مجسمه نشسته (بودلس اتوا) میباشد.
در دامنه کوه هایی که از کهنه ده تا خمزرگر افتاده دامنه های که رخ به طرف «شترگرام» و «خمزرگر» میباشند شواهد تاریخی و بقایای خرابه ها و استوپه ها وجود دارد.
در نقطه به نام «رامو» که فکر میشود نام اصلی آن موری باشد متصل آن زیارنی گفته شده به نام «بی بی سبز» که احتمالاً منظور زیارت خواجه سبز پوش باشد در پوزه های مرتفع بقایای یک استوپه بودایی وجود دارد و استاد کهزاد آن را «استوپه رامو» خوانده که به عقیده نگارنده موری منظور باشد. به قول استاد کهزاد در دامنه کوه مجسمه های شیر های سنگی دو سه جا افتاده بوده که وجود آن ها بر موجودیت آبده های بزرگ در این محل گواهی میدهد زیرا در معماری دوره بگرام یا کاپیسا این شهر ها معمولاً در دو طرف زمینه های معابد نصب می شد به فاصله تقریباً یک کیلومتر به طرف جنوب شرق استوپه «رامو» روی پوزه های کوه شواهد استوپه های دیگری ملاحظه میشود که یکی آنرا «استوپه بهمن» و دیگری را «تخت توپ» میخوانند، قسمت فوقانی تخت توپ در زمان امیر حبیب الله هموار گردیده است.
کوهی که سه استوپه (رامو)، (بهمن) و (تخت توپ) در پوزه آن قرار دارد به صورت نیم دایره میدانی را احاطه نموده که امروز بقایای چندین معبد در آن دیده میشود و خرابه های یکی از معابد مذکور نظر به دیگران برجسته تر است.
وجه تسمیه شترگرام میرساند که در این محل نه تنها معابد بلکه قصبه یا شهری آباد بوده است.Ÿ
                                 بقیه در آینده

شماره هاي 40 و 41/ يكشنبه 10 قوس 1387/ 30 نومبر 2008

ارمغان: آيا گاهي به شما گفته شده بود كه فلم هاي تاريخي را حريق كنيد؟

احمد شاه صديقي مدير لابراتوار افغانفلم: چون دستوري كه به طالبان داده شده بود كه اصلاً هرچه تصوير و هرچه صدا داشت آن را نابود سازند ولي در اورجينال نيگتيف و اورجينال سوند كه مربوط به مديريت عمومي لابراتوار و كار مديريت عمومي لابراتوار ميشود ما فلم هايي را كه قابل نمايش بود آن را در دسترس  طالبان گذاشتيم و فلم هاي اصيلي كه اينها از روي آن كاپي مي شد آنها را حفظ كرديم البته در آن ايام ما (9) نفر بوديم محترم سيد مصطفي، خواجه احمد شاه، جميل سرور، باقر حاحي، مير افغان و حبيب در شعبه سمعي و بصري و در پهلوي ما معاذالدين صياد به حيث مدير، قاسم كريمي و محمود باغبان از جمله كارمندان بودند.

ارمغان: اگر اين مسأله افشا مي شد چه جزاء را انتظار داشتيد؟

صديقي: همين مسأله حيثيت ناموس كشور را به ما داشت چون هويت تاريخي كشور بود اگر نا بود هم ميشديم البته تاريخ شايد به افتخار از ما ياد ميكرد البته يك شجاعت بخشي الهي بود كه براي ما همين جرئت داده شد و تا كنون باقيمانده ايم.

بايد در عرصه آرشيف و نگهداري نگتيف ها خدمت شما و مقامات ذيربط و ذيصلاح بگويم كه اتموسفير داخلي تعمير لابراتوار افغانفلم فعلاً صد در صد نا مساعد است براي حفظ و نگهداري نگتيف ها هر دقيقه يي كه از سر اين ميگذرد كيفيت و كيفيت كاري اين فلم ها كاملاً پايين مي آيد. من نظر به تجربه مسلكي و شناختي كه دارم و در اين عرصه بيشتر از سي سال كار كرده ام به شما مي گويم كه با گذشت هر دقيقه همين شرايط كنوني اتموسفيري كه موجود است در داخل تعمير لابراتوار افغانفلم براي فلم ما كاملاً زهر است زهر قاطع، از رييس جمهور اين تقاضا را دارم كه هر چه زودتر در رفع مشكل آرشيف افغانفلم، احيا و بازسازي لابراتوار اقدام نموده جلوگيري از نابودي فلم ها كند در غير آن مسووليت به دوش آنها و در مقابل نسل آينده زير سوال آنها استند نه ما، بخاطريكه ما دين خود را ادأ كرديم و مكلفيتي كه داشتيم هيچ ارگاني را آرام نگذاشتيم پروپوزل ترتيب كرديم و نيازمندي و مشكلات افغانفلم را ما به آنها ارائه كرديم.—

محمود باغبان: وقتي بود كه دروازه رياست مهر و لاك بود نفر آمد گفت كه همين آرشيف تمامي فلم هايش از بين ميرود، افغانفلم از بين ميرود بعداً همين برادران آمدند در همين شعبه اداري همه نشستند گفتند كه اين فلم ها حريق ميشود بايد به همكاري همين دوستان بجاي شود و بعداً ما آمديم بسيار با مشكل همين مهر و لاك را باز كرديم آمديم به داخل به همكاري خواجه احمد شاه فلمبردار به شعبه لابراتوار رفتيم همين فلم ها را به من نشان داد و گفت اين فلم ها را كلاً خودت بگير و ببر در آرشيف جا به جا كن. شمع خريديم، برق نداشت يك شمع در پيشروي من بود يكي در پته هاي زينه بود و يكي هم در آرشيف اين فلم ها را من گرفته در آرشيف جا به جا ميكردم از اين به بعد كه خلاص شد از رياست به پايان رفتيم و دروازه را دوباره مهر و لاك كرديم.

ارمغان: چي فكر ميكنيد اگر اين خبر افشا ميشد چه جزا برايتان داده ميشد؟

محمود باغبان: اگر افشا ميشد حتماً ما را اعدام ميكردند.

ارمغان: اصلاً چرا همين كار را كرديد؟

محمود باغبان: بخاطريكه اين وطن ما بود از خود ما بود از همين جا ما معاش مي خورديم به خاطريكه تهداب رياست از بين نرود.—

ارمغان: جناب محترم استالفي صاحب خود را معرفي نموده بگوئيد كه همين آرشيفي كه از بربادي نجات يافت فعلاً در چه وضعيت قرار دارد؟

استالفي: اسم من سلطان محمد استالفي مدير عمومي لابراتوار افغانفلم، آرشيف ما كه هويت افغانستان است تقريباً از زمان امان الله خان تا حال تاريخ افغانستان را دارا است، آنها جان نثاري كردند همين آرشيف را نگه كردند تا امروز ولي متأسفانه امروز ما مي بينيم كه اين تاريخ كم كم از بين ميرود. آرشيف ضرورت دارد كه در حدود (21) درجه سانتيگريد هوايش باشد در حاليكه از زمان طالبان تا حال ايركنديشن هايش خراب شده كه از آن وقت تا حال تقريباً ده، دوازده سال مي گذرد و هواي مناسب ندارد، در تابستان بسيار گرم ميشود در زمستان بسيار سرد ميشود كه اين حالت به فلم نهايت مضر است و اگر وزارت اطلاعات و فرهنگ و وزارت ماليه در اين قسمت توجه نكنند به زود ترين فرصت همين تاريخ افغانستان و همين تاريخ مستند كشور ما از بين ميرود.

ميخواستم نكته ديگر را من در اين قسمت اضافه كنم كه تقريباً از ده سال به اينطرف تمام امورات ديجيتلي شده و از رييس جمهور هم عكس ديجيتلي ميگيرند، از كابينه و مجالس همه ديجيتلي ميگيرند و اين را نمي دانند كه ديجيتل چند سال بعد از بين مي رود، متأسفانه كه از زمان آقاي كرزي در آينده ما كدام سندي نمي داشته باشيم بخاطريكه ديجيتل از بين ميرود، همين ديجيتل هايي كه ميگيرند براي سي سال، چهل سال بعد كار نميدهد از بين ميرود كوالتي اش هم ضعيف شده ميرود از بين ميرود و اگر فلم باشد براي صد ها سال ميتوانيم آنرا نگهداري كنيم متأسفانه كه از زمان آقاي كرزي در آينده هيچ تاريخ، هويت هيچ چيز در فلم نميداشته باشيم.

هرچه زودتر اقدام كنند كه ما بتوانيم تا فعلاً كه ديجيتل ها خراب نشده آنرا به سينمايي تبديل كنيم هر فلم ديجيتل هم به سينمايي تبديل نمي شود كمره هاي مخصوصي است كه به سينمايي تبديل ميشود كه متأسفانه اينها ندارند و اگر اين به سينمايي تبديل نشود در آينده ما همين تاريخ را نمي داشته باشيم.—.

محمد عارف ناصري معاون افغانفلم:   فعلاً نسبت به گذشته يعني بعد از ايجاد اداره مؤقت و آزادي بيان كاملاً در وضعيت خوبي قرار داريم و ما در رابطه به همين پروژه لابراتوارخود كه بايد تجهيز شود كه شامل استاك مركزي و آرشيف ما ميشود پيشنهادي به مقام محترم وزارت اطلاعات و فرهنگ تقديم كرديم كه شخصاً وزير صاحب اطلاعات و فرهنگ به اين مسأله بسيار علاقه گرفته، آمدند از نزديك افغانفلم را بازديد كردند به كمك مديريت عمومي لابراتوار پروپوزل ساخته شد به رياست پلان و ارتباط خارجي ارسال كرديم و رياست پلان و ارتباط خارجه در سال (1388) مبلغ پنجصد هزار دالر را در بخش بودجه انكشافي از وزارت ماليه تقاضا نموده و وعده كردند كه ما در دفاع از آن هم سهم ميگيريم و اين پول را وزارت ماليه در دسترس وزارت اطلاعات و فرهنگ قرار ميدهد تا افغانفلم از لحاظ پروژه لابراتوار و استاك مركزي تجهيز شود.—

کوه بچه

شماره 38 و 39 /7عقرب87 /28اکتوبر2008

 میراث شهرزاد در افغانستان

 میراث شهرزاد در افغانستان نام مجموعه داستان های کوتاه میباشد که در آن داستانهای کوتاه (51) داستان نویس توسط سید اسحاق شجاعی گردآوری شده. قدیمترین داستان این مجموعه از مخلص زاده که در سال (1311) خورشیدی در جریده «آیینه عرفان» به چاپ رسیده و آخرین داستان از سکینه محمدی میباشد که به سال (1387) به داستان نویسی رو آورده میباشد. معیار انتخاب داستانها در این مجموعه طوریکه گردآورنده یاد آور شده مطرح بودن نویسندگان آنان به عنوان نویسنده در جامعه، مطبوعات و محافل فرهنگی و یا داشتن کتاب چاپ شده بوده که داستانهایی با فورم و ساخت و پرداخت مناسب را از میان آنان انتخاب نموده است. در دورۀ که روند ادبیات داستانی در بعد رسمی و سرکاری آن از نفس افتاده و چشم همه گان به جریان خود انگیخته این جریان ادبی دوخته شده انتشار این مجموعه کار ارزشمند و قابل تقدیر میباشد. اما آنچه دشوار مینماید طوریکه آقای شجاعی خود نیز به آن اشاره نموده اند گذاشتن داستانهای استادان ادبیات داستانی در کنار نوشته های جوانان نوپرداز در یک جنگ میباشد که به دلایلی هدف آن قابل درک است. میراث شهرزاد در افغانستان در (622) صفحه در تهران با تیراژ (2000) جلد  به چاپ رسید.Ÿ

سپیده دم داستان نویسی

سپیده دم داستان نویسی نام مجموعۀ میباشد که توسط محمد ناصر رهیاب در آن (30) داستان دری مورد بررسی قرار گرفته است.  این مجموعه از نخستین داستان (به قول نویسنده) «جهاد اکبر» تا داستانهایی که در سالهای دهه بیست خورشیدی نوشته شده اند را در بر میگیرد. کتاب سپیده دم داستان نویسی که چند بار تا دروازه های مطابع و حتی زیر چاپ رفته اما به اثر جنگ ها نابود شده آخرین بار به همت سید نصیر احمد علوی آزین چاپ یافته و به خوانندگان رسیده است. پژوهشگر در پایان کار به (66) مأخذی اشاره میکند که در کتاب از آن استفاده شده و جای خالی در پژوهش هایش را نبود پیوند مقایسوی این داستان ها با آثار داستانی دیگر میداند که بنابر عدم دسترسی به آثار متذکره میسر نگردیده ولی به عوض آن رهیاب مدعیست که داستانهایی چون «بیست و سوم میزان»، «افسانه شاعر»، «خواب چوپان»، «شگوفه ناک»، «مرگ شاعر رمان کوچک یا اثرات درس قتال»، «شام غریبان»، «خیال» و غیره را برای نخستین بار در این مجموعه به خوانندگان معرفی مینماید.

نشر چنین پژوهش ها در شرایطی که جوانان در برخی محلات افغانستان حتی به نام داستان آشنائی چندانی ندارند کاریست بس ارزشمند و قابل ستایش که موفقیت های هرچه بیشتر آقای رهیاب را در زمینه خواهانیم. سپیده داستان نویسی در (525) صفحه در شهر مشهد با تیراژ (2000) جلد رسیده است.Ÿ

فرهنگ داستان نویسی افغانستان

فرهنگ داستان نویسی افغانستان کتابیست در (246) صفحه که در بخش اول آن داستان نویسان افغانستان به ترتیب الفبا معرفی شده اند، در بخش دیگر به توصیفی داستان بلند و رمان پرداخته شده و در صفحات بعدی کتابشناسی داستان کوتاه افغانستان و سالشمار ادبیات داستانی افغانستان آمده است.

فرهنگ داستان نویسی افغانستان توسط محمد حسین محمدی تألیف گردیده و به تیراژ (2000) نسخه در زمستان (1385) در تهران به چاپ رسیده.

کتاب در واقع گام اول در جهت گردآوری داستان ها و اسامی داستان نویسان افغانستان میباشد که با تصمیمی که نویسنده دارد در آینده ادامه خواهد یافت. داستان نویسان جوان با مطالعه فرهنگ داستان نویسی سر نخ مطالعه آثار داستانی کشور را خواهند یافت و این تلاش آقای محمدی چراغ راه آنان خواهد شد.

موفقیت های مزید آقای محمدی را در کار بزرگی که پیشرو دارند از خداوند میخواهیم.Ÿ

د اعلیحضرت غازی امان الله خان ژوند لیک

لیکوال: حبیب الله رفیع

د امیر عبدالرحمن خان (۱۹۰۱-۱۸۸۰ع) د تور استبداد په ځاله، د شهزاده حبیب الله خان د ګڼ شمیره حرمسرای د یوې نازولې مېرمنې سراج الخواتین په کور د پغمان په دره زرګر کې د حاجي اسد خان کره د (۱۳۰۹)هـ.ق، (۱۸۹۱ع کال) د میانې په پینځمه نېټه یو ماشوم پیدا شو چې نوم یې امان الله پرې کېښود، دې ماشوم په ناز او تنعم کې سترګې پرانستې او په دربار کې لوی شو، ده چې ښی او کیڼ لاس وپیژاند په دې هم پوه شو چې دده پلار پر افغانستان باندې د انګریزانو په ګټه حکمراني کوي، د اضدادو د ودې د قانون پر بناء په کور کې د ننه له ده سره ددې کار په مقابل کې کرکې وده کوله، د ارواښاد یاور محمود د خولې وینا ده چې زه په ماشومتوب کې دده همزولی او هم لوبی وم او زموږ یوه مهمه لوبه دا وه چې پر بالښتونو مو د انګرېزانو نومونه ایښي وو او د ساتېرۍ په تورو به مو حملې پرې کولې بالښتونه به مو راغورځول او ویل به مو چې یو انګرېز ووژل شو، ده په همداسې یوه روحیه او درک وده کوله ښوونځي ته ولیږل شو او د وخت له نامتو استادانو نه یې زده کړه و کړه، ملي بد بختیو ته متوجه شو، د وطن د ترقۍ او پر مختګ هیلې ور سره پیداشوې، په (۱۳۲۱) هـ.ق/(۱۹۰۳ع کال) چې د وخت حکومت د دولتي چارو ویش کاوه، چارو ته یې مسوولین ټاکل او لقبونه یې ورکول سردار نصرالله خان د نایب السلطنه او شهزاده عنایت الله خان د معین السلطنه په نامه یاد شول او نورو کسانو ته هم دولتي وظایف او القاب ورکړل شول امان الله خان ته د عین الدوله لقب ورکړ شو او واقعاً چې یو مناسب لقب و او د دولت د سترګو په توګه یې نیمګړتیاوې لیدلې.

د امان الله خان د درک ترڅنګ د فکري ودې په برخه کې یو بل لوی او موثر عامل افغانستان ته بیرته د علامه محمود طرزي د کورنۍ راتلل هم وو، محمود طرزي د خپلو ملي هیلو لپاره رسېدل په دې کې ولیدل چې دربار ته ځان ورلنډ کړي او همداوخت یې د شهزاده امان الله خان په څېره کې داسې نښې ولیدې چې دده لپاره موثرې واقع کېدلای شوې، علامه صاحب پر ځان باندې د دربار د باور پېدا کېدلو لپاره خوېښۍ پیل کړې خپله یوه لور یې معین السلطنه شهزاده عنایت الله خان ته ورکړه، د واده په مراسمو کې دده بله لور ثریا هم حاضره وه، امیر حبیب الله چې له ښځو سره خاصه علاقه در لوده په ثریا یې سترګې خوږې شوې او علامه محمود طرزي ته یې وویل: نه شي کېدای چې دا خېښي غبرګه شي، محمود طرزی چې د راک سړی او د همداسې یوې موقع په انتظار و، په مجلس یې غږ وکړ: لاسونه پورته کړﺉ او کله چې له دعا نه لاسونه ښکته شول نو ویې ویل: زما بله لور ثریا د امان الله خان شوه! په دې توګه محمود طرزی نور هم دربار ته ورلنډ شو امان الله خان نور هم تر اساسي ملي پالنې لاندې ونیول شو.

د امان الله خان له ځوانېدو سره به هر کال چې دده ‍پلار ژمی په ننګرهار او لغمان کې تیراوه؛ نو د کابل اداره به ده ته سپارل کېده، ده به دخلکو عرضونه اورېدل، په بندیانو به ګرځېده او دنرخونه و څارنه به یې کوله، دده ښو اجراآتو خلک ده ته ډېر خوشبین کړي وو. دده پلار هم همداسې وخت مړ شو چې په کابل کې عملاً حکومت دده په لاس کې و، امان الله خان له وطن سره مینه در لوده او هم یې د یوې سیاسي ډلې (حزب سری دربار) سره د تړون له امله سیاسي شعوري مبارزه زده کړې وه، ده ددې لپاره چې د مشروطیت غوښتنې د غورځنګ پاکې وینې نتیجه ورکړي د یوه قانوني حکومت د رامنځ ته کولو اراده درلوده، د سیاسي آزادۍ له تر لاسه کولو سره سم یې د دولتي چارو لپاره نظامنامې جوړې کړې، اساسي نظامنامه یې په (۱۳۰۱)هـ/(۱۹۲۳ع) کال کې ترتیب، تصویب او نافذه کړه، خلکوته یې قانوني آزادۍ ورکړې، ښوونځي او درس ځایونه یی تاسیس کړل، مطبوعات یې پراخ او په ولایاتو  کې هم خواره کړل، بودیجه یې ترتیب کړه، د ملي شورا طرحه یې وکړه او په ټول هیواد کې یې د قانون د حاکمیت لپاره هڅې وکړې، په بین المللي ساحه کې یې د استقلال د جګړې له پېلولو سره سم د افغانستان په رسمیت پیژندلو لپاره روسی، اروپا او امریکې ته هیئاتونه واستول او د همدې تدبیر په فشاریې انګرېزان ژر تر ژره ز مونږ د سیاسي استقلال منلو ته چمتو کړل؛ که څه هم اوس ځینی کسان له روس سره د امان الله خان له خوا د سیاسي روابطو ټینګول دده روس نوازي بولي؛ خو د وخت د شرایطو له مخې او دا چې افغانستان له انګرېزانو سره عملاً په جنګ کې و ددې ایجاب کاوه چې حتماً دې د روسیې له خوا خطرات رفع شي او په یوه وخت کې دې له دوو لویو  قدرتونو سره دښمني و نه شي، امان الله خان له روس سره په دوستۍ کې خپلې ملي او اسلامي ګټې هم کلکې په نظرکې نیولې او د تړون په اوومه، اتمه او نهمه ماده کې یې په روس منلې وه چې د نړۍ د هیوادونو آزادۍ ته به درناوی کوي، د خېوې او بخارا ملتونه به خپل آزاد ژوند ته پریږدي او د افغانستان غصبی شوې خاورې به بېرته ورس‍پاري ده له انګرېزانو سره هم د اسلامي هېوادونو آزادۍ ته د احترام کولو په شرط د دوستۍ تړون لاسلیک کړ، له امان الله خان سره زیاته تلوسه وه چې اسلامي خلافت بېرته راژوندی شي چې دې ‍پېښې انګرېز او روس دواړه په وېره کې اچولي وو.

«امان الله خان د خپل پلار درېیم زوی و، ټینګ عزم او اراده یې درلوده، منځنۍ ونه، روغه سټه، غنم رنګه څیره، تورې غټې سترګې، لنډ برېتونه یې درلودل، اور مزاجه عصبی خو په عین حال کې متواضع و، ډیر ذکي، ژر پوهېدونکی، ظریف او نکته دان و، خبرې یې اغیزمنې او اورېدونکي به یې تر تاثیر لاندې راتلل، په پښتو او دري دواړو یې خبرې کولې، ترکي یې بشپړه زده وه، په فرانسوي یې عبور درلود او وروسته له نورو ژبو سره هم آشنا شو، پر جوشه خطبې او خطابې به یې ورکولې قرآني آیات، نبوي احادیث او فقهي لار ښودني دده د خطبو او ادبی نکتې، پښتو او دري متلونه او دري شعرونه دده د خطابو مواد ول چې په لازمو او حساسو وختونو کې به یې له یاده ویل او خپلې خطبې او خطابې به یې پرې رنګینولې. موټر او موټر سایکل یې ښه چلول، تفنګچه یې ښه چلوله، د اس په سپرلۍ کې ډېر ماهر و او ساعتونه به یی اس چارنال زغلاوه، تینس بازي یې کولای شوه، مارشونه یې جوړول، پیانو یې غږولای شوه، د پسرلي په ورځو کې به یې یوې کوله او نور هنرونه یې زده وو. ده به په مجلس کې امامت پخپله کاوه، د جمعې لمونځ به یې ورکاوه، له دینی علماوو سره به یوځای کېده او په دوستانه ژبه به یې ورته وې چې خطبه باېد ساده او د خلکو په ژبه وي؛ نو ولې دوی ته د دوی په ژبه خطبه نه وايی؟ مناقشه او مناظره یې خوښه وه، په ارګ کې یې ځان نه بندي کاوه، په آزاده هوا کې به ګرځېده او کار به یې کاوه، کله به د څېرې په تغییر بازار ته ووت، د خلکو په ګڼه ګوڼه کې به یې ټکرې خوړې له نانبای یا قصاب نه به یې ډوډۍ یا غوښه را نیوه او بېرته به ارګ ته راغبرګېده، نرخونه به یې کنټرولول، کلیو ته به ووت له سپین ږیرو سره به یې د پاچا غېبت کاوه او بیا به یې را روانول او ورته ویل به یې را ځی چې په ګډه ولاړ شو پاچا ته شکاېت وکړو، په ارګ کې به ورسره راغلي خلک پوه شول چې دا پخپله پاچا دی، بیا به ده ټولو ته سوغاتونه ورکړل او عملاً به یې د انتقاد جراءت وروباخښه.» په ولایاتو کې به یې تفتیش کاوه د خپلو مامورینو له قانون نه تخلفونه به یې راغونډول او بیا به یې د هغه ولایت د ښاریانو په یوه لویه غونډه کې مامورینو ته د دوی د اجراءاتو په اساس مکافات او مجازات ورکول چې د کندهار د تفتیش جریان دده په خپل قلم ثبت دی او د نورو ولایاتو لکه مزار شریف او مشرقي د تفتیش راپورونه یې د وخت اخبارونو خپاره کړي دي.

امان الله خان د خپلې پاچاهۍ په دوره کې په ډ‌ېره مینه او حرارت شپه او ورځ کار کاوه اوستړتیا یې نه پیژندله، کله چې په لویه جرګه کې د افغانستان پر اساسي قانون بحث کېده او هلته لیکل شوي وو چې پاچا غېر مسوول دی، ده په ډېر حرارت وویل:«… این لفظ غېر مسوولیت را مجلس شوراء وزراء بر خلاف خواهش من ایزاد نموده اند حالانکه من خودم را ایماناً و وجداناً و عقیدتاً غیر مسوول در اجراءات سلطنت و مملکت نمی انگارم و انصافاً میگویم در عزل و نصب و تنزیل و ترفیع وزراء و مامورین را خودم مینمایم باید ضرور در بدنامی و نیک نامی آنها نیز خود را به درجه اول مسئول بانگارم خدای (ج) خود را شاکرم که مرا یک پادشاه عیش پرست، تنبل و کاهل نیافریده است تا خودم در خانه نشسته مشغول لهو و لعب و ساعت تیری بوده متسلی باشم که کار های مملکتم را وزراء میکنند، نی خداوند شاهد است (و کفی بالله شهیداً) خودم به نفس خود در هر وزارت طوری کار میکنم که یک وزیر بسیار جدی فعال کار کند از این رو این لفظ غیر مسئولیت در اینجا بی معنی است و من خودم را بهمین یک لفظ ازین بار گران امانت خالق منان سبکدوش و غیر مسئوول گفته نمیتوانم زیرا که مردن دارم و خداوند از من بروز حشر خواهد پرسید!»

همدا راز په قانون کې د صدر اعظم یاد هم و خو صدر اعظم عملاً وجود نه درلود، ده په لویه جرګه کې په دې باب په ډېر حرارت وویل:«بعضی از حضرات خواهند گفت که درین نظامنامه نام صدر اعظم است و نشانی از آن بنظر نمی آید، لهذا معروض میدارم چون خودم یک مرد جوان و شوق و محبت فوق العاده را نسبت بخدمات ملت و مملکت خود دارم و هم خواهشمند نیستم که بین من و ملت من یک سد و حائلی در میان باشد ازینرو فعلاً تا وقتیکه میتوانم اینکار را هم علاوتاً بر ایفای وظائف امارت بردوش خود گرفته ام چنانچه فعلاً اینکاریرا که در «لویه جرگه» با شما مینمایم حیثیت صدارت عظمی را دارد و اموراتیکه بعد از فراغ مجلس در شب و صبح و عصر اجراء میکنم از وظائف پادشاهی است و من شاکرم که اکثری از مامورین ما بهمین خیال و مسلک من رفتار داشته شوق مزیدی در انجام مهام مملکت خویش دارند…»

همدا له وطن او کار سره مینه وه چې د بېلابېلو وزارتونو د چارو د اجراء لپاره یې منظم ‍پروګرام جوړ کړی و او ددې تقسیم اوقات له مخې یې کار کاوه:

د همدې شپې او ورځې د کار او زیار نتیجه وه چې د افغانستان ښکیلاک زبیښلی او استبداد کوټلی هېواد له نورو هېوادونو سره د سیالۍ جوګه شو، د نوي تمدن پر مختک په کې پېل شو، انساني حقوقو او آزادیو ته ارزښت ورکړ شو، د دوو استعماري ځواکونو تر منځ د مثبتې پالیسۍ چلول رامنځ ته شول او د افغانستان دولت یې د اسلامي ملتونو د یوه مستقل ځواک په حیث را منځ ته کول وغوښتل، د مشروطیت غوښتونکو هیلې تر سره شوې او شاهي رژیم د یوه جمهوري رژیم بڼه غوره کړه لکه د ایران د هغه وخت یو اخبار چې په دې باب لیکي:

«… امروز هیچ مملکت مستقلی نیست که اساس آن روی حکومت پارلمانی نباشد جز حکومت افغان که آنهم در دست یک پادشاهی است که محبوب عمومی بوده و بواسطۀ مجاهدات و مساعی که در تدارک وسائل آسایش مردم بکار برده قاید ملی و ناجی حقیقی و محیی واقعی ملت افغان شناخته شده و طرز حکومتش بمراتب از جمهوریت بهتر و وضع سلوکش با مردم از رفتار یک رییس جمهوری با ملت ملایم تر و رؤفانه تر است و با این طرزی که در حکمرانی مملکت افغان پیشگرفته مسلماً اگر روزی هم جمهوری بشود ملت افغان با طیب خاطر جز او کسی را لایق این مقام نخواهند دانست.»

Ghobar’s political life:

Ghobar was born in Kabul city in 1898. Ghobar’s youth coincided with a period in which the roots of social change were slowly developing. In Kabul, the capital of Afghanistan, newspapers and Magazines were being published. Private libraries and both open and convert intellectual circle we being formed. These occurrences resulted in a political revolution and social evolution in the country, leading to Afghanistan’s victory in the Afghan British War. This victory helped to provide a positive environment for the social activities and movements among the country’s young generations. However, this period did not last more than ten years. Ghobar’s activities during this eventful period:

During the Amania(king Amanullah) period:

1-     Founder and chief editor of “Setaara-e-Afghan” (Afghan star) – winter 1919 to summer 1920. This weekly newspaper contained two pages, subjects were analytical and reformative originally printed and published in Jabulsaraaj stone printing house and later in Chareekar (parwan province).

2-     Official in the ministry of public safety, 1920-1921.

3-     Member of Herat (region in the west) regulation Committee, 1921.

4-     Member of Amania cooperative and Trade Mission in Moscow Convention, 1924 secretary in Afghan embassy in Paris, 1926.

5-     Official of customs office in regions of Kataghan and Badakhshan (north) 1927.

6-     Elected Representative (by citizens of Kabul) at loya-e-jerga (national assembly) in paghman, 1928.

During the government of Nadir Shah and His family:

7-     First secretary in the Afghan Embassy in Berlin, 1930. Ghobar resigned from this position and returned to Afghanistan to participate in the struggle against dictatorship and tyranny of Nadir Shah.

8-     Member of Kabul Literary society-1931-1932.

9-     Political prisoner, 1933-1935.

10-Political exile in regions of Farah. & Kandahar, 1935-1942.

11-Member of Historical Society in Kabul, 1943-1948.

12-Elected Representative of Kabul Citizens in the seventh national parliament.

1949-1951:

13-Founder and leader of Watan (Country) Party, founder and chief of Watan newspaper (Party’s political organ) 1951-1952: Main goals and objectives of the Watan Party were: Safeguarding of sovereignty and integrity of Afghanistan; introduction of democracy and justice in all aspects of political and social life; national unity; achieving civil and human rights; public education and public health; elimination of corruption; respect and devotion for peace and wholesomeness in the world (see page 244, vol. two Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh.) Watan newspaper was printed in four pages, in Kabul. Its style was analytical. On 1951 the government banned the Watan newspaper and in 1952 also banned Watan party. In 1956, the government officially announced that Watan party must be dissolved as of that date.

Political prisoner, 1952-1956: (Because of Ghobar’s leadership in a demonstration of Kabul citizens for free parliamentary elections.)

1956-1978:

For the next twenty years, Ghobar, the fighter for freedom, patriot, writer and historian was put under continuous surveillance by the ruling dynasty, and thus was forced to continue his political activities from his house. During this period, Ghobar wrote Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh (Afghanistan in the course of history). However, the government of the time used any and all means to prevent the publication of Ghobar’s written works including newspaper, articles, or books, and banned Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh. Through fraud in voting the government prevented election of Ghobar in the parliament for a second time.

Ghobar’s Death–February 5^th 1978:

Only afew months before the fall of the ruling dynasty by the coup that was run by the soviet’s puppet regime, Mir Ghulam Mohammed Ghobar, who had gone to West Berlin for the treatment of a gastric ulcer, passed on form this world while in hospital. He was put to rest in the burial place of his ancestors in Shohada-e-Saleheen in Kabul, Afghanistan.

God bless his soul.

Ghobar had written in his will that several hundreds rare books, his private library, be donated to one of Afghanistan’s public libraries. Following his death, his whish was carried out and the books were donated to Kabul public library.

Ghobar had also written in his last will, “I wish for my children the blessing of faith and belief in one God; kindness, success in serving the poor and needy and humanity, which will need to serenity of soul, a clear conscience, and positive outlook to live and death.”

Ghobar was deeply affected by human sufferings, especially the suffering of the poor and needy. Hashmat Khalil Ghobar remembers a time when he was a young child, stating, “On one of the cold days of winter, when the snow was coming down heavily, I was walking with my father (Ghobar) on Jada-e-Walayat in Kabul. He had my hand in his hand. At the comer of the street, next to a wall, an old man was trembling from the cold and sadness poured from his dignified gaze. The man had only an old shirt and pants on. My father took off his coat and gave it to the old man, and spent the winter without a coat, since the one he gave away was the only one he had. He was not able to buy another one. What Ghobar did then, remained hidden under the rushing thick snowflakes, but I witnessed his deep feeling and his love for humanity.”

Ghobar, who in his last will had wanted his children to serve the poor and needy, made this service his occupation in his own life. He spent his life on this path, and never once gave up or caved in under the threats, the danger of death, and the dictatorship of the ruling power. Through all the years of pressure, prison, and exile, Ghobar never wavered from his path and never gave into rulers.

When the ruling dynasty realized that they had failed to break Ghobar through the use of prison and chains, they became furious and started to use their intelligence apparatus to conduct an extensive subversive propaganda against Ghobar.

When the second era of “democracy from above” was announced following the government of Prime Minister Mohammed Dawood, the government prevented, by fraud, election of Ghobar as the people’s representative to the parliament for the second time. It was giving a speech to the citizens of Kabul in Zaynab Nendarea (While government agents were present too).One government agent verbalized this negative propaganda, suggesting that Ghobar’s release from the prison was an indication of Ghobar’s surrendering to the government. Ghobar answered, “The despotic government does not sop is cowardly and shrewd manipulations and propaganda against its opponents. The keys to the prisons are in the hands of the government. The government keeps anyone in, or lets any one out of prison at any time that may suit the government’s schemes. But I, here in front of everyone and in presence of the government’s agents, challenge the government of Afghanistan that if they had so much as a single proof of my giving up during my political life, they must present it so that everyone can see it and know about it. The government does not have such proof. However, I will write the real history of the people of Afghanistan. In this history I will also document crime government and their operatives.”

Ghobar kept this promise and wrote Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh (Afghanistan in the course of history).

Ghobar, truthful and loyal to his people and humanity, was fearless and courageous with a straight back and his head held high. Two of the most dangerous and despotic rulers of Afghanistan, Nadir Shah and some years later, Prime Minister Mohammed Dawood, invited Ghobar to cooperate with their dictator governments (see 2^nd volume of Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh.) Ghobar, accepting the risk of death and years of prison, exile, and house arrest, refused this invitation, which he considered to be not in the interest of Afghanistan and its people. He always expressed and wrote the truth. This is evidenced by his very act of writing Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh (Afghanistan in the course of history) during the time that the ruling dynasty was still in power.

His son, Hashmat Khalil Ghobar, recalls a day when a government agent came into their house. He insinuated that if Ghobar is imprisoned again because of these political activities, what would happen to his three young daughters? Ghobar ask this person, “How many do you estimate the population of Afghanistan?” the man answered that it was been 12 and 15 million people. Ghobar said, “Half of this number, about 8 million, is girls and women. How can I give up fighting for the rights of 8 million daughters of this nation because of my three daughters?”

When Ghobar died, he left behind his wife, Saleha Ghobar, and seven children (Maria Ghobar, Rona Ghobar, Donia Ghobar, Asad Hasan Ghobar, Ashraf Shuhab Ghobar, Ibrahim Adham Ghobar, and Hashmat Khalil Ghobar). Ghobar has written in his notes about his life “saleha Begum” intelligent and hard working, my life long friend, has participated with patience and dignity in all of the sad and dangerous events of my life, has raised good children, and has tolerated many difficulties.

Ghobar’s work:

It must be noted that until 70 years ago, the history of Afghanistan, in spite of its richness, had been left unclear and unknown in the history books written by foreigners and other writers. Even in schools throughout Afghanistan, the history the country was taught from 18^th century onward. Of course, this sad and regrettable situation was undermining the country’s history, its national unity, and integrity. Ghobar is the first individual who, seventy years ago, felt this great loss and started to document the true facts and to remedy this loss. These written works were the first on Afghanistan history as a country. New generation of Afghan historian all come after Ghobar. Forty years later, Ghobar once more presented, through writing Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh. The developed, form of writing analytical and scholarly history of Afghanistan.

Ghobar’s written works:

14-Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh (Afghanistan in the Course of history)Volume one 1967:

(840 pages, Kabul General Printing House, first print 3000 copies) this book was banned by the government of the time before the books distribution. Later, this book was published, repeatedly, outside of Afghanistan (more than 55,000 copies). This book is the first analytical history of Afghanistan that covers the period from the beginning of history to early 20^th century.

The story of printing and publishing of the first Volume of Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh:

In 1967, the book publishing house in Kabul signed an official written contract with Mir Ghulam Mohammed Ghobar to print his book in 3000 copies. Three hundred copies were promised to the author. At this time, this particular book publishing house belonged to the ministry of Information under Minister Abdul Rawoof Benawa. The current Prime Minister was Mohammed Hashem Maywandwal. However, as soon as the last page of the book was printed, the book was immediately banned by the ruling dynasty without any official announcement. Later, the new Prime Minister (Noor Ahmad Etemaady), officially announced in a parliamentary meeting, without any legal or court process, the Banning of the first volume of Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh. At this time, Mohammed Anas, The new minister of Information, officially summoned Ghobar to the Ministry of Information, and requested the return of 40 copies of the book that Ghobar had obtained during the printing process, based on the signed contract. The Minister questioned Ghobar with a threatening tone, “You have spent much of your life in prison and in exile and the locks and chains of prison are weary of you, but still you write this kind of book?” Ghobar answered “You have not seen my house. Only a wall separates my home from the Kabul city prison. The room I have is smaller than the one given to me when I was in prison, so the threat of prison has no effect on me. I consider it my duty to write the true history of the people of Afghanistan. Legally, the history book I have written must be released. The government can then use its power to hire and assign writers who serve the government, writers who have already distorted the facts and history of the past, to respond to my book in writing.”

While this ruling dynasty was in power, and throughout Ghobar’s lifetime, the first Volume of Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh remained banned. One month after the fall of the ruling dynasty by the communist coup in 1978 (several months after Ghobar’s death), the new soviet puppet regime, released Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh (vol.1) in summer of 1978, for the purpose of gaining people’s trust. However, three days later, the puppet government sought to ban it, realizing the strong “anti foreign invaders” spirit of the book. At the time, most of the three thousands copies had already been purchased by people, and there was nothing left to be banned. Since that time, this book has been republished several times (about 55,000.copies) in location outside of Afghanistan.

15-Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh (Afghanistan in the Course of history) Volume two:

At the time that Ghobar wrote this book in Kabul in 1973, there was no possibility of its publication because Afghanistan was run by the dictator president, Mohammed Dawood. Ghobar, in his written will, assigned the job of safekeeping and publishing this book (at an appropriate time) to his son, Hashmat Khalil Ghobar.

Dangerous times of continued dictatorship and foreign invasions slowed the process of getting the book out of the country, printing, and publishing it. In June of 1999Hahmat K. Ghobar course of history at American speed print house VA, USA (in 285 pages), 5000 copies were printed. This book covers the eventful years of the second quarter of the 20^th century. So far (July 2000) this book has been re reprinted three times in other countries in 50,000 copies.

16-Afghanistan wa negahe Ba Tareekh-e-Aan (Afghanistan and A Look at its history), 1931:

In 190 pages, Kabul printing house, published in Kabul journal (2^nd – 12^th issues). This book covers the subject of Afghanistan geographical history.

17-Afghanistan Dar Hindustan(Afghanistan in India)1932:

In 95 pages, this book projects the history of Afghanistan’s political influence in India.

18-Tareekh-e-Mokhtasar-e-Afghanistan (A Brief history of Afghanistan), 1932:

In 68 pages, printed in the first volume of Kabul Saalnaama (yearly) Kabul printing house. This book reviews the history of Afghanistan from the beginning of Avesta period until 20^th century, and includes a list of Afghanistan’s initial names, regions and borders in the form of an appendix.

19-Tareekh-e-Ahmad Shah Baba (History of Ahmad Shah Baba),1943:

In 352 pages, Ghobar wrote this book while he was in exile in Kandahar (a region in a south of Afghanistan). The book was published (with some difficulty) after he turned to Kabul. It includes historical events in Afghanistan during the 18^th century.

20-Khorasan, 1947:

In 100 Pages, Kabul Printing House. This is a study and research re “Khorasan”, which was the name of the country (now Afghanistan) for more than 1500 years. The study is based on valid sources of historical and geographical documents.

21-Resal-e-Omara-e-Mahalee Afghanistan (Pamphlet on local Government in Afghanistan), 1933-1934:

In 58 pages, Kabul printing house, published in “Ariana” journal, 2^nd year, volume 3-7.

22-Tareekh-e-Islam and Nofooz-e-Arab in Afghanistan (History of Islam and Arab Influence in Afghanistan). 1947:

In 112 pages, Kabul printing house is included in 3^rd volume of Afghanistan History.

23-Quroon-e-Ula (Early Centuries), 1947:

In 226 pages, Kabul printing House, Ghobar wrote this book in cooperation with Dost Mohammed Khan, a history teacher, as part of history curriculum 10^th grade of public school.

24-Afghanistan Ba Yak Nazar (Afghanistan at one Glance), 1947:

In 284 pages, Kabul printing House. The government of the time (who belonged to Mohmmedzayee dynasty), did not like the page with information about Mohammedzayee Ruling period, and censored and replaced that part.

25-Adabyat-e-Dowra-e-Mohammed Zayee (literature in Mohammed Zayee Period), 1952:

In 81 pages, Kabul printing house, published in the fifth chapter of history of Literature in Afghanistan.

26-A series of articles historical social and political 1943-1949:

These articles were published in Kabul periodical and newspapers, (among them in “Ariana” journal, 1943-1949). Ghobar, through these articles, projected Afghan scholars, and introduced some of Afghanistan’s historical handwritten books, as well as others.

“Iqtesad-e-Ma” (our economy), Ghobar’s famous article, was published in the daily newspaper “Islah” (correction), 51^st Vol, October 9^th, 1946. This analytical article expounded the nature of the economy of the country and a small group of major merchants and money holders who in cooperation with the government conducted trade. In this article, Ghobar revealed facts about a system, which greatly increased the financial by this group and resulted in increased general poverty among the people of the country, and destruction of urban and rural middle class economy and the middle and small businessman and merchants. This article much discussion and awareness. The government, during a session of the cabinet, interrogated and threatened Ghobar and punished the chief editor of Islah newspaper.

27-Setara-e-Afghan (Afghan star), 1920-1921:

Weekly two-page newspaper, printed in Jabul Saraaj print house (stone print) and later in Chareekar print house. Ghobar was chief editor and goal of the newspaper was to keep the spirit of fighting for independence from Britain. The time of the newspaper’s publication and distribution conceded with the beginning of Afghanistan war for liberty. Ghobar’s articles in the last issues of this newspaper were critical of the government too.

28-Watan (country). Political organ of Watan party, 1950-1951:

This weekly newspaper was published in Kabul. Ghobar was the founder and chief editor of Watan, and many of his political at that time were published there. Watan was banned by the government of the time and its publication was stopped.

29-Tareekh-e-Adabyat-e-Afghanistan (History Afghanistan literature):

From the beginning of historical era till 20^th century.

(This manuscript has not been printed yet.)

30-Ghobar’s notes about his life:

(This manuscript has not been printed yet.)

Reminder:

One must realize that most of Ghobar’s works were written within limitations imposed by the despotic regimes, during the publication of Ghobar’s works, government censors felt free to alter his original by adding, subtracting, and changing words and sentences, even deleting or changing pages.

Afghanistan Dar Maseer-e-Tareekh, (Afghanistan in the Course of History), was Gobar’s first work that was written without consideration of despotic environment and the government censors did not alter it, because as soon as the first volume of this book was printed, it was immediately banned and remained banned during the ruling dynasty’s governing period and Gobar’s life time. The second volume of this book was kept hidden, intact, until it was printed later in the US.

محمد اکبر کرگر

د هجري شمسي کليزي د څلويښتمي لسيږي وروستي کلونه وو. هر وخت چه به د کابل  د ولايت په واټ تیريدم د واټ‌ به خټين ديوال کي دزړي جونگري دزړي دروازي په کين اړخ که په يوه ډبره به له سترگي لگيدلي. پر هغي يو نوم کښل شوه وو. دا نوم په ښه څرگند دول په ښکلي ‌‌‌‌‌‌‌‌خط کښل شوي وو. داسي لکه چي خطاط دغه نوم په تاريخ که د ثبت او دوام لپاره کښلي وي، لکه چي د زمانو په اږدو کي يي د پيښو او حادثو په سينه کي يي لاري کړي وي. دبره لکه زموږ د اولسونو سرنوشت او لکه زموږ د اولسونو هويت داسي وه. په هغي باندي د مير غلام محمد غبار کور کښل شوي وو. کور د کابل ولايت نه دومره په ليري واتن که نه وو. بيخي سره خوا په خوا او نژدي وو. ان چي د زندان د سپاهي د لښتي شړک هم اوريدل کيده.

زه د ابن سينا د ليسي زده کوونکي ووم.د يوه مله دوست سره پر لاره تيريدم. نوموړي زما پام هغه دبري، هغه نامه او هغه جونگړي ته راواړاوه. وي ويل راځه چي دلته د افغانستان يو لوي شخصيت او مؤرخ اوسيږي، لږي د هغه خبري واورو هغه ته ټول تاريخي حقايق لکه د لاس ورغوي مالوم دي. له ما سره يي هم د ليدو تنده وه. زما تنده نوره هم زياته شو. د کور زنځير مو وشرنگاه. يو څوک له کوره راووتل وي ويل: سپين ږيري چيري تللي دي.په هغه شيبه کي زموږ د ليدو او ملاقات نصيب نه وو. هغه مو و نليد. خو له هغه وخته وروسته مي په وار وار او کلونه کلونه تل د هغه زيارت کاوه. تل مي د سترگو او ذهن په وړاندي مجسم کيده. خبره دا وه چي موږ د خپل تقدير فال کاته او ددي فال کتني دي ته اړکولو چي د افغانستان د تاريخ په بهير کي اثر وگورو. البته يوازي زه نه، بلکه ز موږ تول نسل چي په لالهانديو کي يي سر راپورته کړ، اړوو چي د خپل تقدير فال د هغه په اثر کي وگوري. ځکه نو په هر کور کي د هر ميز له پاسه او په هر دفتر کي او په هر روښان فکره ذهن کي مير غلام محمد غبار لاره پيدا کړه.

نن چي له هغه څخه د لومړي اجازي پرته د هغه ملاقات ته راغلي يو. په واقعيت کي د يوي اساسي پوښتني ځواب دي. يعني د افغانستان د هويت پوښتنه. او موږ دغه هويت په عمده توگه دنورو مشرانو په څير او د روښانفکرانو له پاره په خاص ډول د مير غلام محمد غپار په شخصيت کي ميندلي شو. موږ خپل ورک وطن په هماغه دبره کي، د افغانستان د تاريخ په بهير کي او د خپل افغاني ذهنيت په دښتو او ورشگانو کي چي د غبار پري ناست دي وينو: نو راځي چي ددغه سپين ږيري لند ژوند ليک ته لږ تم شو.

×××

مير غلام محمد غبار د ميرزا مير محبوب خان زوي او په (١٨٩٨ ع) کال کي په کابل کي زيريدلي دي. د هغه مطالعات او څيرني او خصوص زده کړي د تاريخ، ادبياتو، فلسفي او تولنيز پوهنو په برخه کي وي.

د مير غلام محمد غبار ځواني او ځلميتوب د پيښو او حوادثو له آهنگ سره تړاو درلود. نوموړي په داسو شرايطو که سر راپورته کړ چي افغانستان په ورو ورو د يو ټولنيز بدلون په درشل کي ولاړ وو. په کابل جريده خپره شوه. شخصي کتابتونونه منځ ته راغلل او د روښانفکرانو يا د وخت د منورينو د پټو او ښکاره ډلو ليکي جوړيدلي. د لومړي ځل لپاره د افغاني منورينو يو ځوان دولت يعني امانيه دولت منځ ته راغي. د آزادي له پاره د جنگ په ترڅ کي افغانستان سياسي خپلواکي تر لاسه کړه. افغان روښانفکرانو په همدي دور کي د خپلو هڅو ثمر وليده او د لومړي وار له پاره يو روښانفکري قشر سياسي واک تر لاسه کړ. همدا دور چي د ځوان دولت په څير د مير غلام محمد غبار د ځواني دور هم وو په نه ستري کيدونکي کار او زياريي پيل وکړ. مرحوم غبار له (١٩١٩ م) نه تر (١٩٢٠ م) پوري په جبل السراج او پروان کي د ستاره افغان جريده چاپوله. له (١٩٢٠ م) نه تر (١٩٢١ م) پوري د امنيي په وزارت کي د يوي برخي مشر وو. وروسته د هرات ولايت د تنظيمه هيات غړي او د مسکو په نندارتون کي د امانيه شرکت د سوداګري د تصدي مرستيال او بيا په پاريس کي د افغانستان په وزارت مختاريه کي يي د محرر په توگه کار کاوه. وروسته د قطغن او بدخشان د گمرکاتو مدير او په (١٩٢٨ م) کي د پغمان په لويه تاريخي جرگه کي دکابل د ښاريانو نماينده وټاکل شو.

د ځوان امانيه دولت له سقوط نه وروسته په (١٩٣٠ م) کال کي په برلين کي د افغانستان په وزارت مختار کي د سر محرر په توگه وټاکل شو خو ژر يي استعفا وکره او کابل ته راستون شو. ارواښاد مير غلام محمد غبار په (١٩٣١ م) او (١٩٣٢ م) کلونو کي د کابل د ادبي انجمن غړي په (١٩٣٣ م) او (١٩٣٥ م) کي سياسي بندي او له بند څخه وروسته د فراه او کندهار ولاياتو ته د تبعيدي ډول واستول شو. هغه د (١٩٤٢ م) کال پوري هلته پاتي شو. په  (١٩٤٣ م) او (١٩٤٨ م) کي يي په کابل کي د تاريخ د تولني د غړي په توگه کار وکړ. ارواښاد غبار د خپل سياسي او فرهنگي اثرو رسوخ له مخي د (١٩٤٩ م) نه تر (١٩٥١ م) پوري د ملي شورا په اومه دوره کي يي په کابل کي د ښاريانو انتخابي وکيل وو. په (١٩٥١م) او(١٩٥٢م )کي يي د وطن په نوم گونډ جوړ او د وطن د جريدي د امتياز خاوند وو. نوموړي جريده د افغانستان په سياسي-فرهنگي تاريخ کي يوه بي ساري پيښه ده. ارواښاد غبار د خپلو سياسي فعاليتونو له امله له (١٩٥٢م) نه تر (١٩٥٦ م) پوري د فردي او وجداني آزادي په خاطر د سياسي مظاهري د لارښووني په سبب سياسي بندي شو. مرحوم مير غلام محمد غبار د (١٩٥٦ م) نه تر (١٩٧٨ م) يعني ددغو شلو کالو په دوران کي د يوه هيواد پال، آزادي غوښتونکي، ورځپانه ليکوونکي، ليکوال او مؤرخ په ټوگه اړ شو چي په خپل کور کي په سياسي فعاليتونه مشغول او تأليف او څيړني وکړي. په همدي واټن کي يي د افغانستان د تاريخ په بهير کي اثر لومړي ټوک چي (٨٣٠) مخونه کيږي په کابل کي چاپ او د ليکوال په څير هغه هم زندانو تير کړل. تر اوسه پوري ددغه اثر په زرگونه نسخه چاپ اولا دوام لري. زړښت نه لري او د زيات وخت له پاره د ورځي او زمان اثر دی. د دي اثر دوهم ټوک په (١٩٧٣ م) کال په کابل کي بشپړ شوي او په امانت داري سره د حشمت خليل غبار له خوا د امريکن سپيدي په مطبعه کي په (١٩٩٩ م) کي له چاپ راووت. د ليکوال نور آثار په لند دول دا دي: افغانستان او د هغه تاريخ ته يو نظر، افغانستان په هندوستان کي، د افغانستان لنده تاريخچه، د احمد شاه بابا تاريخ، د خراسان رساله، د افغانستان سيمه ييز حاکمان، د اسلام ظهور او په افغانستان کي د اعرابو نفوذ، د لومړيو پيړيوتاريخ، افغانستان په يو نظر، د محمد زايي دوري ادبيات، يو لړ سياسي، ادبي، تولنيزي او تاريخي مقالي او د افغانستان د ادبياتو تاريخ او نور زيات آثار، راتلونکو نسلونو ته پريښودل او د خپل عظيم روښانفکرانه نقش له لوبولو وروسته يي له دي فاني نړي څخه د (١٩٧٨ م) کال د فبروري په پنځمه  نيټه سترگي پټي کري.

روح دي ښاد وي!