نگاهی به سیر تاریخی روزنامه نگاری در قلمرو فارسی-دری

شماره 145/ پنجشنبه 18 میزان 1392/ 10 اکتوبر 2013
4
تلخیص و نگارش: محمد داود سیاووش

ازکتاب تاریخ روزنامه نگاری…نوشته ناصرالدین پروین
پیدایش روزنامه در هند
در نیمه دوم قرن 18 میلادی انگلیس های مقیم بنگال برای بر آوردن نیازهای خود دست به انتشار روزنامه زدند که این روزنامه ها به سبب داشتن بخش های پراگنده فارسی دری پیشتاز روزنامه نگاری فارسی دری به شمار میرود.
در سال 1944 نخستین روزنامه به معنی واقعی کلمه (به نوشته پروین) از طرف ویلیام بولتز در کلکته منتشر شد. پروین از نام این روزنامه اظهار بی خبری میکند ولی یادآور میشود که این روزنامه نفرت مردم را بر ضد دستگاه حاکم بر انگیخت که به همین علت از انتشار آن جلوگیری شد.
سالها بعد در جنوری 1780 نخستین روزنامه منظم به نام بنگال گازت را جیمز هیکلی منتشر کرد که الگوی روزنامه های فارسی دری زبان هندوستانی و گجراتی و مانند آنها شد.
ستون های فارسی دری در روزنامه های انگلیسی زبان:
1- هیکیز گازت:
نخستین روزنامه منظم میباشد که از 29 جنوری 1780 تا 30 مارچ 1782 در کلکته ستون های مختصری را به زبان فارسی دری اختصاص داد اما بخش فارسی دری این روزنامه آیین نامه ها و یا احکام دولتی را در بر میگرفت. اما پروین مینویسد که به شماره های حاوی ستون های فارسی دری این نشریه دست نیافته است.
2- ایندیا گازت:
در این روزنامه که از 8 نوامبر 1780 تا 30 دسمبر 1843 توسط دو انگلیسی منتشر شد فرمانها و خبرها به فارسی دری به چاپ میرسید.
3- کالکوتا گازت:
روزنامه کالکوتا گازت که در 8 صفحه دو ستونه در دسمبر 1792 به چاپ میرسید مطالب فارسی دری یک چهارم سطح آنرا در بر میگرفت که شامل اطلاعیه ها، فرمانها و آیین نامه های کمپنی هند شرقی و فرماندار کل، آگهی خصوصی، شعر فارسی از حافظ و سعدی و جای دیگر با ترجمه انگلیسی آن و خبرهای داخلی در بخش فارسی این روزنامه بود.
کالکوتا گازت در سال 1815 به گاورنمنت گازت تغیر نام نمود اما سبک و روش آن تغیر نکرد.
4- کالکوتا کرونیکل:
این روزنامه از 26 جنوری 1786 تا 1798 میلادی در کلکته توسط استوارت و کوپر و آپ جان منتشر میشد و بخش هایی از آن به زبان فارسی دری و دو زبان محلی بنگالی و دواناگاری بود و نخستین متن فارسی دری این روزنامه در 8 جولای 1790 به چاپ رسید. در بخش فارسی دری این روزنامه خبر به معنی واقعی کلمه چاپ نمیشد و مطالب آن منحصر به اطلاعیه ها و فرمانهای کمپنی و فرماندار کل، اشعار شعرای گذشته و معاصران، آگهی ها و چیستان ها بود. چیستان ها وجهه امتیاز مهم کالکوتا کرونیکل نظر به سایر روزنامه ها بود. به نوشته پروین هیچیک از مطالب فارسی دری این روزنامه جز برخی از آگهی ها دارای عنوان نیست.
در فاصله سالهای 1822 که نخستین روزنامه های سراسری فارسی دری در هند منتشر شد تا سال 1838 که زبان انگلیسی جایگزین زبان فارسی دری در هند شد برخی روزنامه های وابسته به کمپنی هند شرقی و مقام های انگلیسی منتشر شد که چند زبانه و از جمله با ستون های فارسی دری به نشر رسید.
باید یادآور شد که نخستین روزنامه های فارسی دری زبان جهان در هند به نشر رسیده و با موجودیت چاپخانه ها در سرزمین پهناور هند این زمینه مساعد گردیده است.
هندوستانی نخستین روزنامه مستقل فارسی دری:
به نوشته پروین نخستین روزنامه مستقل فارسی دری هند روزنامه یی است به نام هندوستانی با اخبار هندوستانی که به سال 1810 در کلکته انتشار یافته و ناشر آن مولوی کرام علی نام داشت.
مرآت الاخبار:
پروین با رعایت احتیاط مینگارد که در صورت نادرست بودن آگهی ها مبنی بر انتشار هندوستانی به صفت اولین و در غیر این صورت دومین روزنامه سراسری فارسی دری هند روزنامه هفتگی مرآت الاخبار است، که در کلکته از 20 اپریل 1822 تا اگست 1823 روزهای جمعه منتشر شده است. ناشر و مدیر مسوول این نشریه رام موهن رای دانشمند معروف هند میباشد. در اپریل 1823 حکومت انگلیسی هند قانون سختگیرانه به ضد آزادی مطبوعاتی به مرحله اجرا گذاشت و رام موهن با انتشار مقاله تند بر علیه این قانون به حیات مرآت الاخبار پایان داد. گفته میشود که مرآت الاخبار تا شهر های کابل، تهران، سمرقند و بخارا به خوانندگان میرسید.
جام جهان نما:
روزنامه جام جهان نما از 28 مارچ تا اگست 1876 یعنی مدت 54 سال روزهای چارشنبه در کلکته به زبان فارسی دری منتشر میشد. بنابران آن را پر دوام ترین روزنامه فارسی دری هند میدانند. هفت شماره نخست این روزنامه به زبان هندوستانی بود و از 16 می 1822 یعنی از شماره هشتم دو زبانه شد و به زبانهای هندوستانی و فارسی دری انتشار می یافت.
شمس الاخبار:
از 6 می 1823 این نشریه به دو زبان فارسی دری و اردو در کلکته به نشرات آغاز کرد. پروین از قول برخی از پژوهشگران مینویسد که شمس الاخبار به صورت مجله نشر میشده است و به این ترتیب باید آنرا نخستین مجله فارسی قلمداد کرد. این نشریه عمر درازی نداشت و در سال 1828 از انتشار باز ایستاد. ناشر شمس الاخبار ماهورا موهن مترا بود.
اخبار سی رام پور:
این روزنامه فارسی دری زبان در سال 1828 در شهر بنگال منتشر میشد و به نوشته پروین چاپ آن مدت دو سال ادامه یافت.
روزنامه سماچار سو راج اندرو:
در سال 1830 این روزنامه به دو زبان فارسی دری و بنگالی در کلکته منتشر شد. ناشر این روزنامه شیخ علی ملا و دبیرش چندچتو پادیا بود.
آیینه سکندر:
این نشریه را در سال 1831 مولوی سراج احمد لکنهوی در کلکته انتشار داد. آیینه سکندر روز دوشنبه هر هفته منتشر میشد و آخرین شماره آن 27 دسمبر 1841 بود. در هیچیک از شماره های این روزنامه نام ناشر و یا سایر دست اندرکاران نیامده و روزنامه نگاران شبه قاره مولوی سراج الدین را ناشر آن میدانند.
ماه عالم افروز:
روزنامه خبری-سیاسی بود که انتشار آن از جون 1833 در کلکته آغاز شد و به صورت هفتگی تا سال 1841 ادامه داشت. در اکثر شماره های این روزنامه نامی از دست اندرکاران آن نیست و در معدودی از آنها نام چاپخانه و مدیر روزنامه بدین صورت (به نوشته پروین) درج شده است:«در چهاپاخانه محله کلنیه متصل مدرسه، مالک حاجی و هاج الدین صاحب.»
اگره اخبار و زبده الاخبار:
در میانه سال 1833 نشریه ماهانه به زبان فارسی دری در اگره به نام اگره اخبار انتشار یافت و یکسال بعد به زبده الاخبار تغیر نام داد. مدیر زبده الاخبار منشی واجد علی خان بود.
اخبار لودیانه:
دومین روزنامه فارسی دری که در هند شمالی و خارج از بنگال انتشار یافت اخبار لودیانه است که انتشار آن از اواسط 1833 در شهر لودیانه یا لدهیانه از شهر پنجاب آغاز شد و به نوشته پروین دست کم تا سال 1846 به صورت هفتگی ادامه داشت، ناشر این روزنامه یک امریکایی به نام لوری بود و شخصی به نام هاجز سردبیری آنرا به عهده داشت. این روزنامه ابتدا اخبار لدهیانه نام داشت و از شماره 147 مورخ 21 اکتوبر 1837 نام آن به صورت اخبار لودیانه نوشته شد.
سلطان الاخبار:
اولین و آخرین روزنامه که پس از صدور فرمان از رسمیت افتادن زبان فارسی دری در هند منتشر شد سلطان الاخبار میباشد که در کلکته از چاپ بر آمد. سلطان الاخبار از اگست 1835 تا دست کم اپریل روزهای یکشنبه منتشر میشد در شماره نخست این روزنامه آمده که:«مالک و راقم اخبار احضر العباد رجب علی لکنهوری حسینی نسب است.» این روزنامه نگار شجاع «سرود» تخلص میکرد.Ÿ
بقیه در آینده

نظر شما در مورد این نوشته چیست؟

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی یکی از نمادها کلیک کنید:

نماد WordPress.com

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. خروج /  تغییر حساب )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. خروج /  تغییر حساب )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. خروج /  تغییر حساب )

درحال اتصال به %s